Politica 89.8
Το «μεγάλο άλμα προς τα εμπρός» του Μάο, με τα τουλάχιστον 30 εκατομμύρια θύματα
Μπορεί η Κίνα είναι σήμερα να είναι μια εξωστρεφής, ραγδαία αναπτυσσόμενη χώρα με περισσότερες ελευθερίες σε σχέση με το παρελθόν, δεν ήταν όμως πάντοτε έτσι. Μία από τις χειρότερες περιόδους της κινεζικής ιστορίας, τον προηγούμενο αιώνα ήταν τα χρόνια 1958-1962, όπως πλέον καταγράφονται από τους περισσότερους επιστήμονες. Παλαιότερα, το χρονικό διάστημα περιοριζόταν στα έτη 1959-1961, όμως νεότερες μελέτες και έρευνες, καθώς και το άνοιγμα κάποιων κινεζικών αρχείων, επέκτειναν τη χρονική περίοδο κατά δύο χρόνια. Τι έγινε τότε στην Κίνα; Το «μεγάλο άλμα προς τα εμπρός» κατά τον Μάο Τσε Τουνγκ ή the great chinese famine (ο μεγάλος κινεζικός λιμός), σύμφωνα με τους περισσότερους ανεξάρτητους επιστήμονες…
Πώς έφτασε στο «μεγάλο άλμα προς τα εμπρός» η Κίνα;
Η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας ανακηρύχθηκε επισήμως στο Πεκίνο την 1η Οκτωβρίου 1949. Πρόεδρός της ανέλαβε ο Μάο Τσε- Τουνγκ, ο αρχηγός του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Το νέο κράτος προχώρησε στη σύναψη μιας σειράς συμφωνιών με τη Σοβιετική Ένωση (ΕΣΣΔ). Ο πόλεμος της Κορέας (1950-1953) οδήγησε το νέο κράτος σε τεταμένες σχέσεις με τις ΗΠΑ και τις άλλες δυτικές χώρες. Από το 1955 η Κίνα άρχισε να εμφανίζεται σταδιακά στο διεθνές προσκήνιο. Το 1953 η κινεζική κυβέρνηση ξεκίνησε την εφαρμογή του πρώτου πενταετούς προγράμματος εκβιομηχάνισης, κατά τα πρότυπα του σοβιετικού προγράμματος του 1928. Το νέο Σύνταγμα του 1954 όριζε τη μετάβαση σε κοινωνία σοσιαλιστικού τύπου ως ειδικό σκοπό των κρατικών θεσμών. Το 1955-1956 πραγματοποιήθηκε σημαντική αλλαγή στην ύπαιθρο με την οργάνωση όλων των καλλιεργητών σε κοοπερατίβες (συλλογικές αγροτικές ενώσεις), που διαχειρίζονταν από κοινού τη γη μοιράζοντας τους καρπούς με βάση την εργασία που είχε εκτελεστεί. Η κυριαρχική θέση του ΚΚ Κίνας εδραιώθηκε ακόμα περισσότερο το 1956, μετά το 8ο συνέδριό του.
Την ίδια χρονιά, για να εγκαταλειφθούν οι διαφορές μεταξύ των διανοουμένων και των κομμουνιστών ηγετών, ο Μάο ξεκίνησε μια καμπάνια ελεύθερης έκφρασης, με το σύνθημα «αφήστε εκατό λουλούδια ν’ ανθίσουν, αφήστε εκατό σχολές σκέψης να συναγωνιστούν». Κάποια λουλούδια όμως άνθισαν υπερβολικά και κάποιες σχολές σκέψης έγιναν ιδιαίτερα ενοχλητικές για το κομμουνιστικό καθεστώς, με αποτέλεσμα τον Ιούνιο του 1957 να ληφθούν σκληρά μέτρα λογοκρισίας και να γίνουν διώξεις πολλών διανοουμένων.
Το «μεγάλο άλμα προς τα εμπρός» (the great chinese famine)
Το 1958 ξεκίνησε «το μεγάλο άλμα προς τα εμπρός», με στόχο την αύξηση της γεωργικής παραγωγής και πραγματοποιήθηκαν βαθιές τομές στη χώρα. Οι αγροτικές κοοπερατίβες συνενώθηκαν σε μεγαλύτερα αγροτικά κοινόβια, για να επιτευχθεί αποτελεσματικότερη κινητοποίηση των παραγωγικών δυνάμεων.
Ωστόσο, τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν όπως τα περίμεναν ο Μάο και τα άλλα υψηλόβαθμα στελέχη του ΚΚ Κίνας, με αποτέλεσμα εκατομμύρια άνθρωποι, ίσως 50 και πλέον σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία να χάσουν τη ζωή τους, να προκληθεί μεγάλη οικονομική κρίση και τελικά το φιλόδοξο πρόγραμμα να τελειώσει πρόωρα, αφήνοντας πίσω του νεκρούς και τεράστιες πληγές, που άργησαν να επουλωθούν.
Ο Μάο επηρεασμένος από τη σταλινική ιδεολογία, που τόνιζε το ρόλο της βαριάς βιομηχανίας στην οικονομία, έκανε την παραγωγή χάλυβα το κεντρικό σημείο αυτής της προσπάθειας. Αντί να εργάζονται στα χωράφια δεκάδες εκατομμύρια αγρότες, διατάχθηκαν να εξορύσσουν σε κάθε περιοχή κοιτάσματα σιδηρομεταλλεύματος και ασβεστόλιθου, να κόβουν δέντρα για ξυλάνθρακα, να κατασκευάζουν απλούς αργιλικούς φούρνους και να λιώνουν μέταλλα.
Αυτή η φρενήρης «επιχείρηση» δεν είχε σαν αποτέλεσμα την παραγωγή χάλυβα, αλλά την παραγωγή κομματιών εύθραυστου χυτοσιδήρου, ακατάλληλων ακόμα και για απλά εργαλεία. Οι αγρότες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν κάθε ιδιωτική παραγωγή τροφίμων και οι νεοσύστατες γεωργικές κοινότητες να φυτεύουν λιγότερα σιτηρά, τα οποία εκείνη την εποχή αποτελούσαν το 80% των τροφίμων. Ταυτόχρονα, εκδόθηκαν κατασκευασμένες αναφορές για ρεκόρ συγκομιδής σιτηρών για να δειχθεί η ανωτερότητα της κοινοτικής γεωργίας. Έτσι δικαιολογήθηκαν στη συνέχεια η απαλλοτρίωση μεγαλύτερων μεριδίων σιτηρών για τις πόλεις και η δημιουργία υπερβολικά «πλουσίων» κοινοτικών τραπεζιών που σερβίρονταν δωρεάν γεύματα.
Στην πραγματικότητα, η συγκομιδή σιτηρών μειώθηκε κατακόρυφα. Πριν το 1958 η προσφορά ήταν περίπου ίση με τη ζήτηση τροφίμων, το 1959 υπήρχε λιμός στο 1/3 των επαρχιών της Κίνας. Και αντί το κομμουνιστικό καθεστώς να αναγνωρίσει το σοβαρότατο πρόβλημα και να τερματίσει την ατελέσφορη και αδιέξοδη πολιτική που ακολουθούσε, προχώρησε σε ακόμα πιο ακραίες ενέργειες, πέρα από κάθε λογική: η συνέχιση των εξαγωγών τροφίμων και η αφαίρεση όλων των μέσων ιδιωτικής παραγωγής τροφίμων (ακόμα και των μαγειρικών σκευών) ήταν χαρακτηριστικότερα από αυτά. Μεγάλο ρόλο στην έκταση του λιμού έπαιξε και η μεγάλη ξηρασία του 1960-61. Από μόνη της όμως, θα προκαλούσε ελάχιστους θανάτους, σε σχέση με όσους προκλήθηκαν τελικά.
Τη δεκαετία του 1990 η Κίνα γνώρισε τις χειρότερες ξηρασίες και πλημμύρες στην ιστορία της. Αυτές όμως είχαν οριακή επίδραση στην επαρκή προσφορά τροφίμων της χώρας. Σημαντικό ρόλο για τον μεγάλο λιμό της Κίνας έπαιξε για κάποιους και η αποχώρηση των Σοβιετικών ειδικών και συμβούλων από τη χώρα, μετά από έντονες διαφωνίες με την ηγεσία του ΚΚ Κίνας. Βέβαια, όπως φαίνεται, οι Σοβιετικοί «ειδικοί» ήταν υπεύθυνοι και για τους λιμούς της ίδιας τους της χώρας! Χαρακτηριστικό παράδειγμα, ο Τρόφιμ Ντενίσοβιτς Λισένκο (1898-1976), γεωπόνος, ο οποίος κέρδισε την εμπιστοσύνη του Στάλιν και με τις ψευτοεπιστημονικές θεωρίες του, όπως η πυκνή φύτευση, αφού πρώτα «φρόντισε» να φυλακιστούν ορισμένοι σοβαροί (από κάθε άποψη…) αντίπαλοί του, όπως ο βοτανολόγος Νικολάι Βαβίλοφ, οδήγησε στους μεγάλους λιμούς της ΕΣΣΔ τη δεκαετία του 1930 με τα εκατομμύρια θύματα, ανάμεσά τους και στον φοβερό λιμό της Ουκρανίας.
Ένας ακόμα Σοβιετικός «ειδικός», ομοϊδεάτης επιστημονικά του Λισένκο, ο Τερέντι Μάλτσεφ με την τεχνική που έγινε γνωστή ως «βαθύ όργωμα», ενθάρρυνε τους Κινέζους αγρότες να αποφεύγουν τα κανονικά βάθη οργώματος (15-20 εκατοστά) και να οργώνουν βαθιά στο έδαφος (33 ως 66 εκατοστά). Κάτω από ορισμένες συνθήκες το βαθύ όργωμα μπορούσε να βελτιώσει τις αποδόσεις, στην Κίνα όμως φαίνεται ότι, σχεδόν παντού, τΙς ελάττωσε.
Ένα άλλο εξωφρενικό μέτρο του «μεγάλου άλματος προς τα εμπρός», ήταν η λεγόμενη εκστρατεία ενάντια στα «τέσσερα παράσιτα». Στο πλαίσιο αυτής της εκστρατείας, οι πολίτες κλήθηκαν να εξοντώνουν μύγες, κουνούπια, αρουραίους και σπουργίτια! Η μαζική εξόντωση των σπουργιτιών όμως είχε σαν αποτέλεσμα τη ραγδαία αύξηση των εντόμων που τρέφονται με καλλιεργούμενα φυτά, αφού πλέον δεν υπήρχαν, μετά τη μαζική, σχεδόν, εξόντωση των σπουργιτιών πολλοί θηρευτές (ζώα ή πτηνά, γενικότερα ζωικοί οργανισμοί που τρέφονται από οργανισμούς άλλου είδους). Έτσι η καταστροφή των λιγοστών καλλιεργειών γινόταν ακόμα μεγαλύτερη…Εισηγητής και αυτής της θεωρίας ήταν ο Λισένκο, ο οποίος είχε ζητήσει να απαγορευτούν τα χημικά λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα!
Κανιβαλισμός: μία από τις συνέπειες του «μεγάλου άλματος προς τα εμπρός»
Προκειμένου να επιβιώσουν, οι Κινέζοι άρχισαν να καταναλώνουν τα πάντα: χώμα, δηλητήριο, μέχρι και ανθρώπινη σάρκα. Υπάρχουν εκτενείς προφορικές μαρτυρίες, αλλά ελάχιστα επίσημα έγγραφα για τον ανθρώπινο κανιβαλισμό. Οι γονείς έτρωγαν τα παιδιά τους και τα παιδιά, τους γονείς. Την ίδια ώρα, στις αποθήκες υπήρχαν μεγάλες ποσότητες σιτηρών, οι οποίες εξάγονταν στο εξωτερικό.
Ο γραμματέας ενός κομματικού αξιωματούχου στο Ξινγιάνγκ το 1959 ανέφερε χαρακτηριστικά: “Πήγα σε ένα χωριό και είδα 100 πτώματα, μετά σε ένα άλλο χωριό και είδα άλλα 100 πτώματα. Κανείς τους δεν έδινε σημασία. Έλεγαν ότι τα σκυλιά (θα) έτρωγαν τα πτώματα. Δεν ήταν αλήθεια όμως. Τα σκυλιά είχαν φαγωθεί από τους ανθρώπους πριν από πολύ καιρό”.
Ο Μάο και οι άλλοι υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι του ΚΚ Κίνας στις επισκέψεις τους στις διάφορες επαρχίες έβλεπαν ωραιοποιημένες καταστάσεις που παρουσίαζαν οι τοπικοί αξιωματούχοι. Πάντως, σε ένδειξη αλληλεγγύης, ο Μάο το 1960 δεν έτρωγε κρέας για επτά μήνες, ενώ ο Τσου εν Λάι μείωσε τη μηνιαία κατανάλωση σιτηρών. Κάποιες επιστολές διαμαρτυρίας προς το Πεκίνο, δεν έφταναν ποτέ στους παραλήπτες τους, τους ανώτατους αξιωματούχους του κράτους. Οι επιστολές ανοίγονταν στις τοπικές υπηρεσίες, οι αποστολείς τους, ακόμα και ανώνυμοι, εντοπίζονταν και ακολουθούσαν τιμωρίες όσων τολμούσαν να διαμαρτυρηθούν.
Πώς έγινε ολοφάνερο το πρόβλημα; – Τα μέτρα που ανέτρεψαν την κατάσταση.
Τα μεγάλα προβλήματα που είχαν δημιουργηθεί άρχισαν να γίνονται αντιληπτά μετά από την ανάγνωση των στοιχείων των γεννήσεων και των θανάτων στην Κίνα, από το 1958 και το 1959. Τόσο τα έτη αυτά όσο και τα επόμενα (1960-1961) υπήρξε μεγάλη αύξηση των θανάτων και μείωση των γεννήσεων. Τα στοιχεία δεν είναι απόλυτα ακριβή, αλλά ο πληθυσμός της Κίνας το 1958 ήταν γύρω στα 660 εκατομμύρια και έφτασε τα 670 εκατομμύρια το 1962.
Κι αν για τα δεδομένα άλλων χωρών, η αύξηση του πληθυσμού κατά 10 εκατομμύρια σε 4 χρόνια, ίσως θεωρείται σημαντική, αν σκεφτούμε ότι ο πληθυσμός της Κίνας το 1970, μέσα σε μία οκταετία δηλαδή από τον τερματισμό του «μεγάλου άλματος προς τα εμπρός» έφτασε τα 830 εκατομμύρια (+160 εκ. σε 8 χρόνια!) καταλαβαίνουμε τις οδυνηρές συνέπειες που είχε για τους Κινέζους η τετραετία 1958-1962… Το καθεστώς αντιλήφθηκε από το 1961 ότι έπρεπε να δράσει άμεσα. Τερματίστηκαν ορισμένα ακραία μέτρα, ενώ έγιναν αγορές μεγάλων ποσοτήτων σιτηρών (ιδιαίτερα το 1961 και το 1963), από χώρες όπως η Αυστραλία και ο Καναδάς. Τα σιτηρά αυτά χορηγήθηκαν στις πόλεις και έτσι οι αγρότες κρατούσαν την παραγωγή τους για δική τους κατανάλωση.
Πόσα ήταν τα θύματα του «μεγάλου άλματος προς τα εμπρός» στην Κίνα;
Ο αριθμός των ανθρώπων που πέθαναν από τον λιμό στην Κίνα μεταξύ 1958-1962 ήταν σίγουρα δεκάδες εκατομμύρια. Η Κινεζική Ακαδημία Επιστημών, το 1989 ανέφερε ότι 15 εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν τότε από «υποσιτισμό». Έχουν αναφερθεί διάφορα αριθμοί (κυρίως μεταξύ 20 και 30 εκατομμυρίων), οι οποίοι αυξάνονται με το πέρασμα των χρόνων καθώς έρχονται στο φως νέα στοιχεία και ανοίγουν κάποια κρατικά αρχεία. Έτσι κάποιοι συγγραφείς αναφέρουν 45-55 εκατομμύρια θανάτους μεταξύ 1958-1962 λόγω του λιμού.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελέτη του Yang Jisheng, δημοσιογράφου και συγγραφέα, ο οποίος το 2012 ανέφερε ότι τα επίμαχα έτη, 36 εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν από τον λιμό, ενώ 40 εκατομμύρια παιδιά δεν γεννήθηκαν ποτέ. Ακόμα και όσοι αμφισβητούν τους αριθμούς αυτούς ως υπερβολικούς κάνουν μνεία, το πολύ, για 10 εκατομμύρια λιγότερες απώλειες σε νεκρούς και παιδιά που δεν γεννήθηκαν. Ο Frank Dikotter, Καθηγητής Ανθρωπιστικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Χονγκ Κονγκ, στο βιβλίο του «Ο Μεγάλος Λιμός του Μάο» (2010) εκτιμά ότι 45 εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν μεταξύ 1958-1962 από πείνα, υπερβολική εργασία και κρατική βία (βασανιστήρια και άγριους ξυλοδαρμούς).
Ο Dikotter ήταν ένας από τους ελάχιστους που είχε πρόσβαση σε κάποια κρατικά κινεζικά αρχεία. Πάντως, τα στοιχεία που παραθέτει στο βιβλίο του αμφισβητούνται από κάποιους. Τέλος, ο Yu Xiguang, Ιστορικός και πρώην καθηγητής στην Κεντρική Σχολή του ΚΚ Κίνας, μετά από 20 χρόνια αρχειακής έρευνας κατέληξε (το 2015) στο συμπέρασμα ότι γύρω στα 55 εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν το 1958-1962 στην Κίνα λόγω του λιμού. Μέχρι τώρα, δεν υπάρχουν αμφισβητήσεις για τα νούμερα που έχει παραθέσει…
Πηγή: protothema.gr
