Politica 89.8
Το υπόγειο απόθεμα ουρανίου που μπορεί να κρίνει τη συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν: Νατάνζ, Φορντό και το «άγνωστο» σημείο
Το ερώτημα μοιάζει πλέον τεχνικό. Στην πραγματικότητα είναι βαθιά πολιτικό, στρατιωτικό και διπλωματικό: πού βρίσκεται σήμερα το ιρανικό εμπλουτισμένο ουράνιο;
Από την απάντηση σε αυτό το ερώτημα, μπορεί να εξαρτηθεί όχι μόνο η τύχη μιας πιθανής συμφωνίας ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη, αλλά και το αν η Μέση Ανατολή θα περάσει από την εύθραυστη αποκλιμάκωση σε μια νέα, ακόμη πιο επικίνδυνη φάση σύγκρουσης.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει δεσμευτεί ότι δεν θα επιτρέψει στο Ιράν να αποκτήσει πυρηνικό όπλο. Όμως η δέσμευση αυτή συναντά πλέον ένα πολύ συγκεκριμένο εμπόδιο: το απόθεμα ουρανίου υψηλού εμπλουτισμού που έχει συγκεντρώσει η Ισλαμική Δημοκρατία. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας, το Ιράν διέθετε τον Ιούνιο του 2025 περίπου 970 λίβρες ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60%. Πρόκειται για υλικό που, με περαιτέρω επεξεργασία, μπορεί να φτάσει σε βαθμό κατάλληλο για πυρηνικό όπλο μέσα σε λίγες εβδομάδες.
Δεδομένα δεν μιλάμε για μια απλή εγκατάσταση που μπορεί να βομβαρδιστεί -αυτό έχει πλέον αποδειχθεί- ούτε για έναν αντιδραστήρα που μπορεί να τεθεί εκτός λειτουργίας. Μιλάμε για υλικό. Για φορτία που μπορούν να μετακινηθούν, να κρυφτούν, να διασπαστούν σε περισσότερες τοποθεσίες. Και ακριβώς γι’ αυτό το πυρηνικό ζήτημα του Ιράν έχει πλέον περάσει σε μια φάση όπου η στρατιωτική ισχύς από μόνη της δεν δίνει καθαρή λύση.
Το Ισφαχάν ως βασικό σημείο του γρίφου
Η πιο πιθανή απάντηση οδηγεί στο Ισφαχάν. Εκεί, σύμφωνα με εκτιμήσεις ειδικών και αναφορές του επικεφαλής της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας Ραφαέλ Γκρόσι, φαίνεται ότι παραμένει αποθηκευμένο το μεγαλύτερο μέρος του εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν. Το συγκρότημα είναι βαθιά θαμμένο κάτω από βουνό, σε τέτοιο βάθος που ακόμη και οι ισχυρές αμερικανικές βόμβες διάτρησης καταφυγίων ενδέχεται να μην μπορούν να το καταστρέψουν πλήρως.
Για χρόνια, η δημόσια συζήτηση γύρω από το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα περιστρεφόταν γύρω από το αν οι ΗΠΑ ή το Ισραήλ μπορούν να πλήξουν τις εγκαταστάσεις. Η απάντηση, σε έναν βαθμό, έχει ήδη δοθεί. Μπορούν. Το έκαναν. Στον πόλεμο των 12 ημερών, οι αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις προκάλεσαν σοβαρές ζημιές σε κρίσιμες πυρηνικές εγκαταστάσεις. Στο Ισφαχάν, οι είσοδοι των σηράγγων χτυπήθηκαν και το ίδιο το Ιράν δεν έχει διαψεύσει τις σοβαρές ζημιές. Δορυφορικές εικόνες έδειξαν προσπάθειες απομάκρυνσης των συντριμμιών. Στη συνέχεια, όμως, οι Ιρανοί φέρονται να κάλυψαν ξανά τις εισόδους με χώμα, προφανώς ως πρόσθετο μέτρο προστασίας.
Αυτή είναι η ουσία: άλλο να πλήττεις τις εισόδους και άλλο να ξέρεις τι ακριβώς βρίσκεται στο βάθος του βουνού. Άλλο να καταστρέφεις πρόσβαση και άλλο να καταφέρεις να πάρεις το υλικό. Στην περίπτωση του Ιράν, το απόθεμα δεν είναι ένας στατικός στόχος πάνω στον χάρτη. Είναι ένα στρατηγικό περιουσιακό στοιχείο που η Τεχεράνη έχει κάθε λόγο να προστατεύσει, να διασπείρει και να καταστήσει όσο γίνεται πιο απρόσιτο.
Το πρόβλημα των βομβών και το όριο της στρατιωτικής λύσης
Η υπόθεση του ιρανικού ουρανίου δείχνει το όριο της στρατιωτικής ισχύος. Οι ΗΠΑ μπορούν να βομβαρδίσουν. Το Ισραήλ μπορεί να πλήξει. Οι εγκαταστάσεις μπορούν να καθυστερήσουν, να υποστούν ζημιές, να τεθούν προσωρινά εκτός λειτουργίας. Όμως το υλικό, αν έχει ήδη μεταφερθεί ή διασπαστεί, παραμένει ο πυρήνας του προβλήματος. Αυτό εξηγεί γιατί η κυβέρνηση Τραμπ, παρά τη σκληρή ρητορική της, στρέφεται πλέον στη διπλωματία. Ο Μάρκο Ρούμπιο το είπε καθαρά ενώπιον της Επιτροπής Εξωτερικών Σχέσεων της Γερουσίας: το Ιράν υφίσταται κυρώσεις επειδή έχει ουράνιο υψηλού εμπλουτισμού και λόγω των πυρηνικών δραστηριοτήτων του. Αν συμφωνήσει να τα εγκαταλείψει, τότε θα υπάρξει ανακούφιση από κυρώσεις συνδεδεμένη με την τήρηση των δεσμεύσεων.
Η διατύπωση αυτή μόνο τυχαία δεν είναι. Δείχνει ότι η Ουάσιγκτον αναγνωρίζει πως το κεντρικό ζήτημα δεν είναι πια μόνο η καταστροφή εγκαταστάσεων. Είναι η παράδοση ή η απομάκρυνση του υλικού. Με άλλα λόγια, το Ιράν καλείται να παραδώσει αυτό που θεωρεί το τελευταίο μεγάλο χαρτί του.
Και εδώ βρίσκεται η δυσκολία. Για την Τεχεράνη, το εμπλουτισμένο ουράνιο είναι ταυτόχρονα ασπίδα, διαπραγματευτικό όπλο και εγγύηση επιβίωσης. Όσο το κρατά, μπορεί να απαιτεί ανταλλάγματα. Όσο κανείς δεν ξέρει με βεβαιότητα πού ακριβώς βρίσκεται όλο το απόθεμα, η Δύση δεν μπορεί να δηλώσει ότι το πρόβλημα έχει λυθεί. Όσο δεν υπάρχουν πλήρεις επιθεωρήσεις της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας, κάθε συμφωνία θα στηρίζεται σε έναν βαθμό αβεβαιότητας.
Νατάνζ, Φορντό και το «άγνωστο» σημείο
Το Ισφαχάν δεν είναι το μόνο πιθανό σημείο. Ένα μικρότερο μέρος του ουρανίου υψηλού εμπλουτισμού ενδέχεται να βρίσκεται στη Νατάνζ, τη μεγαλύτερη εγκατάσταση εμπλουτισμού του Ιράν. Η Νατάνζ χτυπήθηκε από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ τον Ιούνιο του 2025 και ξανά τον Μάρτιο, στη νεότερη φάση του πολέμου. Σύμφωνα με ειδικούς, κάποιες επιθέσεις ενδέχεται να είχαν στόχο να θάψουν ή να εγκλωβίσουν υλικό που βρισκόταν εκεί. Όμως και πάλι, η τύχη οποιουδήποτε αποθέματος παραμένει ασαφής. Κοντά στη Νατάνζ βρίσκεται και μια άλλη υπόγεια εγκατάσταση, γνωστή ως Pickaxe Mountain, η οποία φέρεται να κατασκευάζεται από το 2020. Δορυφορικές εικόνες δείχνουν ότι οι εργασίες συνεχίστηκαν ακόμη και μετά τον πόλεμο του Ιουνίου 2025, ενώ πιο πρόσφατα κατασκευάστηκε περιμετρικό τείχος ασφαλείας και ενισχύθηκαν ορισμένες είσοδοι. Η εικόνα είναι ξεκάθαρη: το Ιράν δεν συμπεριφέρεται σαν χώρα που εγκαταλείπει εύκολα την πυρηνική της υποδομή. Συμπεριφέρεται σαν χώρα που την ανασχεδιάζει με βάση τα διδάγματα των προηγούμενων επιθέσεων.
Το Φορντό είναι διαφορετική περίπτωση. Η υπόγεια εγκατάσταση θεωρείται ότι καταστράφηκε ουσιαστικά όταν οι ΗΠΑ την έπληξαν με δώδεκα βόμβες διάτρησης καταφυγίων τον Ιούνιο του 2025. Παρ’ όλα αυτά, πρόσφατες δορυφορικές εικόνες δείχνουν εμπόδια στους δρόμους που οδηγούν σε θαμμένες εισόδους σηράγγων. Η ερμηνεία είναι εύλογη: το Ιράν προετοιμάζεται για το ενδεχόμενο νέας επίθεσης ή χερσαίας επιχείρησης.
Το πιο κρίσιμο, όμως, είναι το άγνωστο. Οι ειδικοί δεν αποκλείουν μέρος του υλικού να βρίσκεται σε ξεχωριστή, μη γνωστή τοποθεσία. Αυτή η πιθανότητα είναι που καθιστά οποιοδήποτε σενάριο ανάκτησης ή καταστροφής εξαιρετικά δύσκολο χωρίς τη συνεργασία της ίδιας της ιρανικής κυβέρνησης. Αν η Τεχεράνη φοβόταν ότι οι ΗΠΑ ή το Ισραήλ θα επιχειρούσαν να αφαιρέσουν το υλικό με στρατιωτική επιχείρηση, θα είχε κάθε λόγο να το διασπείρει σε διαφορετικά σημεία.
Γιατί μια επιχείρηση ανάκτησης θα ήταν εφιάλτης
Θεωρητικά, θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ή ακόμη και να σχεδιάσει μια επιχείρηση ειδικών δυνάμεων για την ανάκτηση του ουρανίου. Πρακτικά, όμως, αυτό θα ήταν ένα από τα πιο επικίνδυνα στρατιωτικά σενάρια των τελευταίων δεκαετιών.
Πρώτον, κανείς δεν γνωρίζει με απόλυτη βεβαιότητα πού βρίσκεται όλο το υλικό. Δεύτερον, οι εγκαταστάσεις είναι υπόγειες, ενισχυμένες και πιθανότατα προστατευμένες. Τρίτον, το ίδιο το υλικό είναι επικίνδυνο. Αν υπάρξει διαρροή και έρθει σε επαφή με υγρασία, μπορεί να καταστεί εξαιρετικά τοξικό. Τέταρτον, μια τέτοια επιχείρηση σε ιρανικό έδαφος θα ισοδυναμούσε με πλήρη πολεμική κλιμάκωση, με άγνωστες συνέπειες για τον Περσικό Κόλπο, το Ιράκ, τη Συρία, τον Λίβανο, την Υεμένη και τα Στενά του Ορμούζ.
Γι’ αυτό η διπλωματική οδός, όσο δύσκολη κι αν είναι, εμφανίζεται ως η μόνη ρεαλιστική επιλογή. Όμως αυτή η επιλογή έχει ένα πρόβλημα: για να πετύχει, πρέπει το Ιράν να παραδώσει εθελοντικά το πιο ισχυρό του χαρτί. Και για να το κάνει αυτό, θα ζητήσει μεγάλο αντάλλαγμα.
Το πραγματικό παζάρι
Στην επιφάνεια, η διαπραγμάτευση ΗΠΑ – Ιράν αφορά τις κυρώσεις, τα Στενά του Ορμούζ, την περιφερειακή αποκλιμάκωση και το πυρηνικό πρόγραμμα. Στον πυρήνα της, όμως, αφορά ένα πιο απλό ερώτημα: τι θα πάρει η Τεχεράνη για να αποδεχθεί ότι το εμπλουτισμένο ουράνιο δεν θα παραμείνει υπό τον έλεγχό της;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο οικονομική. Η άρση κυρώσεων είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί από μόνη της. Το Ιράν θα ζητήσει πολιτικές εγγυήσεις, ασφάλεια έναντι νέων επιθέσεων, ρόλο στη διαχείριση της επόμενης ημέρας στον Κόλπο και πιθανότατα αναγνώριση κάποιου επιπέδου περιφερειακής επιρροής. Η Ουάσιγκτον, από την άλλη, δεν μπορεί να εμφανιστεί να ανταμείβει την Τεχεράνη χωρίς σκληρό μηχανισμό επαλήθευσης.
Εδώ έρχεται ο ρόλος της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας. Χωρίς πλήρεις επιθεωρήσεις, χωρίς πρόσβαση στις εγκαταστάσεις, χωρίς καταγραφή του υλικού και χωρίς μηχανισμό παρακολούθησης, καμία συμφωνία δεν θα πείσει ούτε το Κογκρέσο ούτε το Ισραήλ ούτε τους συμμάχους των ΗΠΑ στον Κόλπο. Το πρόβλημα είναι ότι ακριβώς αυτό το επίπεδο πρόσβασης είναι που η Τεχεράνη θα διστάσει περισσότερο να αποδεχθεί.
Το ουράνιο ως ασφάλεια ζωής του καθεστώτος
Για το ιρανικό καθεστώς, το εμπλουτισμένο ουράνιο δεν είναι μόνο πυρηνικό υλικό. Είναι ασφάλεια ζωής. Μετά από επαναλαμβανόμενες επιθέσεις, κυρώσεις, επιχειρήσεις δολιοφθοράς και απειλές αλλαγής καθεστώτος, η Τεχεράνη έχει πειστεί ότι η αποτροπή της εξαρτάται από την ικανότητά της να κρατά ανοιχτή την πυρηνική επιλογή.
Αυτό δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι έχει αποφασίσει να κατασκευάσει βόμβα. Σημαίνει όμως ότι θέλει να διατηρεί τη δυνατότητα. Και αυτή η διαφορά είναι κρίσιμη. Η λεγόμενη «πυρηνική αμφισημία» του Ιράν λειτουργεί ως εργαλείο πίεσης. Δεν χρειάζεται να ανακοινώσει ότι έχει όπλο. Αρκεί να μπορεί να πείθει ότι, αν πιεστεί υπερβολικά, μπορεί να κινηθεί γρήγορα προς αυτό.
Το απόθεμα του 60% βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το σημείο. Δεν είναι ακόμη όπλο. Είναι όμως πολύ κοντά στο κατώφλι. Αυτό το κατώφλι είναι που ανησυχεί την Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ. Και αυτό το κατώφλι είναι που η Τεχεράνη χρησιμοποιεί για να μετατρέψει την πίεση σε διαπραγματευτικό κεφάλαιο.
Η μεγάλη αβεβαιότητα της επόμενης ημέρας
Ακόμη και αν υπάρξει συμφωνία, το ερώτημα δεν θα κλείσει αυτόματα. Θα χρειαστεί να αποδειχτεί πού βρίσκεται το υλικό. Θα χρειαστεί να μεταφερθεί, να αραιωθεί, να εξαχθεί ή να τεθεί υπό διεθνή έλεγχο. Θα χρειαστεί να αποκατασταθεί ένα επίπεδο εμπιστοσύνης που ουσιαστικά δεν υπάρχει πια.
Η εμπειρία των προηγούμενων ετών δείχνει ότι κάθε κενό επιθεώρησης, κάθε καθυστέρηση, κάθε ασάφεια στις τοποθεσίες μπορεί να γίνει αφορμή νέας κρίσης. Το Ισραήλ δεν θα δεχθεί εύκολα μια συμφωνία που αφήνει το Ιράν κοντά στο πυρηνικό κατώφλι. Οι Ρεπουμπλικανοί στην Ουάσιγκτον θα πιέσουν για αυστηρότατους όρους. Οι Ιρανοί σκληροπυρηνικοί θα καταγγείλουν κάθε υποχώρηση ως παράδοση. Και οι χώρες του Κόλπου θα παρακολουθούν με διπλό φόβο: μήπως το Ιράν αποκτήσει βόμβα, αλλά και μήπως μια νέα επίθεση βάλει φωτιά στην περιοχή.
Αυτός είναι ο λόγος που το ερώτημα «πού είναι το ιρανικό εμπλουτισμένο ουράνιο;» δεν είναι απλώς ερώτημα πληροφοριών. Είναι το κέντρο της κρίσης.
Αν το υλικό βρίσκεται συγκεντρωμένο και μπορεί να επιθεωρηθεί, τότε μια συμφωνία έχει πιθανότητες. Αν είναι διασκορπισμένο, κρυμμένο ή εν μέρει άγνωστο, τότε κάθε συμφωνία θα ξεκινά με βαριά σκιά. Αν βρίσκεται σε τοποθεσίες που δεν μπορούν να πληγούν αποτελεσματικά, τότε η στρατιωτική επιλογή χάνει μεγάλο μέρος της αξίας της. Και αν η Τεχεράνη έχει ήδη εξασφαλίσει εναλλακτικές κρυψώνες, τότε το πυρηνικό της χαρτί παραμένει ζωντανό, ακόμη και μετά τους βομβαρδισμούς.
protothema.gr
