Το αναπτυξιακό μέλλον της Κρήτης: Οι μεγάλες επενδύσεις, τα χωροταξικά εργαλεία και τα αναγκαία όρια

Η ανάπτυξη ενός τόπου δεν μπορεί να μετριέται μόνο στο μέγεθος και στον αριθμό των επενδύσεων. Η ανάπτυξη σαφώς και μετριέται με οικονομικούς όρους αλλά λαμβάνει υπόψη και το αποτύπωμα που αφήνουν οι επενδύσεις σε κοινωνικό και περιβαλλοντικό επίπεδο, το πως επηρεάζεται δηλαδή η καθημερινότητα της τοπικής κοινωνίας.
Το αναπτυξιακό μέλλον της Κρήτης βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Μια κουβέντα αρκετά επίκαιρη καθώς επενδύσεις μεγάλης κλίμακας λαμβάνουν χώρα στο νησί το τελευταίο διάστημα (όπως ο ΒΟΑΚ), ενώ ο τουρισμός γιγαντώνεται με το νέο διεθνές αεροδρόμιο του Καστελίου να ετοιμάζεται να λειτουργήσει σε λίγα χρόνια και μεγάλες τουριστικές επενδύσεις να έρχονται στο προσκήνιο όλο και συχνότερα.
Οι επενδυτές – και κυρίως οι ξένοι επενδυτές – βρίσκονται ήδη στο νησί καθώς έχουν και λόγους αλλά και εργαλεία για να βρίσκονται εδώ και σε αυτό το πλαίσιο όροι όπως «ΕΣΧΑΣΕ» και «ΕΣΧΑΔΑ» – τα εργαλεία χωρικού σχεδιασμού τα οποία συνδέονται με την αξιοποίηση μεγάλων εκτάσεων για την υλοποίηση επενδύσεων – παραμένουν για πολύ κόσμο άγνωστα.
Ο λόγος που πρέπει να ενδιαφέρουν αυτά τα φαινομενικά εξειδικευμένα εργαλεία τους πολίτες αλλά και την αυτοδιοίκηση, όπως εξηγούν στα «Ρ.Ν.» η Ελένη Μαΐστρου, Αρχιτέκτονας – Μηχανικός, Ομότιμη καθηγήτρια του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και πρόεδρος του Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ) και η Μπέττυ Χατζηνικολάου, νομικός και πρόεδρος στο Συμβούλιο Θεσμικού Πλαισίου της ΕΛΛΕΤ, είναι γιατί οι νόμοι αυτοί μπορούν να καθορίσουν κυριολεκτικά την ταυτότητα μιας περιοχής, τον τρόπο που αυτή μπορεί να αναπτυχθεί, τις χρήσεις γης, τους όρους δόμησης, υπερβαίνοντας ακόμα και τον χωροταξικό σχεδιασμό και τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια.
Το ΕΣΧΑΣΕ (Ειδικά Σχέδια Χωρικής Ανάπτυξης Στρατηγικών Επενδύσεων) έχει να κάνει με την αξιοποίηση ιδιωτικής γης, ενώ το ΕΣΧΑΔΑ (Ειδικό Σχέδιο Χωρικής Ανάπτυξης Δημοσίου Ακινήτου) αφορά την αξιοποίηση δημόσιας περιουσίας. Στην Κρήτη μέχρι στιγμής οι περισσότερες ΕΣΧΑΣΕ επενδύσεις αφορούν μεγάλες τουριστικές επενδύσεις, ενώ σε ό,τι αφορά τις ΕΣΧΑΔΑ επενδύσεις χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των Γουβών στον δήμο Χερσονήσου όπου σε έκταση περίπου 345.567 τ.μ. στο παραλιακό μέτωπο της πρώην Αμερικανικής Βάσης Γουρνών σχεδιάζεται μεικτή τουριστική και εμπορική ανάπτυξη (ξενοδοχειακή μονάδα, τουριστικές κατοικίες και εμπορικούς/ψυχαγωγικούς χώρους).
Όπως επισημαίνουν οι δύο εκπρόσωποι της ΕΛΛΕΤ, το ζήτημα δεν έχει να κάνει μόνο με το τι σημαίνουν αυτά τα εργαλεία, αλλά κυρίως στο κατά πόσο οι επενδύσεις που κάνουν χρήση αυτών λαμβάνουν υπόψη τις πραγματικές ανάγκες και δυνατότητες κάθε τόπου.
«Fast track» διαδικασίες – Παρακάμπτοντας τον χωροταξικό σχεδιασμό
Όπως εξηγούν οι δύο εκπρόσωποι της ΕΛΛΕΤ, τα δύο αυτά εργαλεία χωρικού σχεδιασμού θεσπίστηκαν την περίοδο της κρίσης με το σκεπτικό ότι πρέπει η χώρα να γίνει ελκυστική για τους επενδυτές. Για τον λόγο αυτό οι επενδύσεις που είναι ΕΣΧΑΣΕ ή ΕΣΧΑΔΑ προβλέπουν «fast track» διαδικασίες αδειοδοτήσεων οι οποίες περνάνε από διυπουργική επιτροπή, φεύγοντας από τα «χέρια» των τοπικών πολεοδομιών, ενώ ο επενδυτής πληρώντας κάποιες προϋποθέσεις, μια εκ των οποίων είναι η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, μπορεί να ζητήσει τις δικές του χρήσεις γης και όρους δόμησης παρακάμπτοντας τον χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό μιας περιοχής. Όπως τονίζει η κ. Μαΐστρου, μάλιστα, η δυνατότητα της τοπικής κοινωνίας να επηρεάσει τις αποφάσεις είναι περιορισμένη. «Ένας ιδιώτης αποκτά μια μεγάλη έκταση γης εκτός σχεδίου – συνήθως αγοράζει αγροτεμάχια από τους ντόπιους – και ζητά να κάνει μια τέτοια στρατηγική επένδυση, ζητώντας παρεκκλίσεις και από τους όρους δόμησης της περιοχής και από τις χρήσεις γης. Μπορεί δηλαδή να κτίσει όσο θέλει, ό,τι θέλει και χωρίς στην περιοχή την οποία έχει αγοράσει και επιλέξει να προβλέπεται αυτή η χρήση που αποφασίζει. Και το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι επενδύσεις ενώ θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για χρήσεις όπως το να γίνει ένα νοσοκομείο, έχουν αξιοποιηθεί αποκλειστικά για τουριστικά πρότζεκτ».
Η ίδια μάλιστα στέκεται στη διαδικασία περιβαλλοντικής αξιολόγησης των επενδύσεων ΕΣΧΑΣΕ και ΕΣΧΑΔΑ. Παρότι προβλέπεται η εκπόνηση Στρατηγικής Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) και η δημόσια διαβούλευση, η ίδια εκτιμά ότι στην πράξη δεν διασφαλίζεται ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών. Όπως τονίζει, συχνά οι κάτοικοι και οι δήμοι δεν ενημερώνονται όπως θα έπρεπε, ενώ ο χρόνος διαβούλευσης είναι περιορισμένος – μόλις 30 ημέρες – και οι παρατηρήσεις που κατατίθενται δεν έχουν πάντοτε την απαιτούμενη βαρύτητα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Μάλιστα οι δήμοι καλούνται απλώς να γνωμοδοτήσουν, να πουν δηλαδή τη γνώμη τους, χωρίς αυτή να επηρεάσει την τελική απόφαση για τον αν θα γίνει η επένδυση ή όχι. Επιπλέον, σημαντικό είναι το γεγονός ότι τέτοιες επενδύσεις αφού γίνει όλη η διαδικασία εγκρίνονται ως ΕΣΧΑΣΕ με Προεδρικό Διάταγμα. Όπως αναφέρει η κ. Μαΐστρου η προσφυγή στο Συμβούλιο της Επικρατείας είναι το μόνο εργαλείο των δήμων και των πολιτών να σταματήσουν μια τέτοια επένδυση εάν δεν επιθυμούν την υλοποίησή της, μια διαδικασία βέβαια που συνεπάγεται μεγάλο κόστος.
Από την πλευρά της η κ. Χατζηνικολάου επισημαίνει ότι οι στρατηγικές επενδύσεις έχουν πλέον χάσει σε μεγάλο βαθμό την αρχική τους αναγκαιότητα, ειδικά στον τουριστικό τομέα, όπου η ζήτηση για επενδύσεις είναι ήδη μεγάλη και κορεσμένη ιδίως στα νησιά. Μάλιστα όπως εξηγεί μέσα από την εξέλιξη του θεσμικού πλαισίου δημιουργήθηκαν σύνθετες μορφές τουριστικών καταλυμάτων, που συνδυάζουν ξενοδοχειακές εγκαταστάσεις με τουριστικές κατοικίες, ένα μοντέλο που επιτρέπει την ανάπτυξη μεγάλων οικιστικών και τουριστικών συγκροτημάτων με χαρακτηριστικά που συχνά ξεπερνούν την κλίμακα και τις δυνατότητες των περιοχών στις οποίες χωροθετούνται. «Πρέπει να καταργηθούν οι στρατηγικές επενδύσεις του τουρισμού. Ή να περιοριστούν ενδεχομένως σε συγκεκριμένα γεωγραφικά σημεία. Σιγουρά όμως δεν πρέπει να επιτρέπονται στα νησιά. Και ένα άλλο θέμα είναι ότι πρέπει να ληφθούν μέτρα για τις εκτός σχεδίου περιοχές σε όλη την επικράτεια. Ακόμη και σε ορεινά σημεία παρατηρούνται φαινόμενα υπερτουρισμού. Πρέπει επομένως να συγκρατηθεί η δόμηση εκτός σχεδίου όσο το δυνατόν. Γιατί ο τουρισμός ουσιαστικά καταπίνει το τοπίο. Και δεν είναι μόνο αυτό. Ένα ακόμη είναι ότι καταπίνει γεωργική γη. Και κάπου προστατεύεται η γεωργική γη υψηλής παραγωγικότητας αλλά σε ένα μικρό νησί δεν παίζει ρόλο αυτό, δεν έχει γη υψηλής παραγωγικότητας όμως έχει γεωργική γη, ό,τι του απόμεινε. Αυτή πρέπει να διατηρηθεί, όπως και η κτηνοτροφία. Γιατί ο τουρισμός καταπίνει τη γεωργική γη με τέτοιους ρυθμούς που στο τέλος δεν θα μείνει τίποτα δηλαδή ντομάτες και αγγούρια θα εισάγουμε».
Παράλληλα, η κ. Μαΐστρου τονίζει: «Ο κόσμος πρέπει να ξέρει ότι αυτή τη στιγμή πολλοί Δήμοι έχουν δηλώσει ότι δεν θέλουν στις περιοχές τους ΕΣΧΑΣΕ και ΕΣΧΑΔΑ αλλά η Πολιτεία εξακολουθεί και τα εφαρμόζει. Οι δήμοι τουλάχιστον ας το παλέψουν. Και η ΕΛΛΕΤ με τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Χωροτακτών, όλοι δηλαδή οι μηχανικοί που ασχολούνται με αυτά τα θέματα, έχουν ζητήσει και δηλώσει ότι πρέπει τα ΕΣΧΑΣΕ να σταματήσουν. Τι να το κάνεις το Χωροταξικό όταν αυτό το πράγμα το υπερβαίνει; Μπορείς να κάνει κανείς επένδυση σε μια περιοχή φυσικού κάλλους ή σε μια περιοχή πολιτιστικής αξίας γίνεται να έχεις δίπλα σου το ξενοδοχείο; Και χρειάζεται και ο κόσμος να έχει τον νου του και να αντιδράσει και να πιέσει και ο ίδιος τους δήμους. Γιατί κάποιοι δήμοι μπορεί να είναι ευαίσθητοι αλλά κάποιοι άλλοι να μην είναι και να νομίζουν ότι κερδίζει ο τόπος τους με μια Στρατηγική Επένδυση, το οποίο δυστυχώς δεν είναι αλήθεια», επισημαίνει χαρακτηριστικά η κ. Μαΐστρου μεταξύ άλλων.
Το ζήτημα μάλιστα με τις φαραωνικές τουριστικές επενδύσεις τύπου ΕΣΧΑΣΕ και ΕΣΧΑΔΑ, εκτός του ότι απειλούν να απομυζήσουν τους φυσικούς πόρους ενός τόπου, είναι ότι υπάρχουν και σοβαρά ερωτήματα για το κατά πόσο επωφελούν τελικά την ίδια την τοπική κοινωνία οικονομικά. «Αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει ανθρώπινο δυναμικό στην Ελλάδα. Αυτό που γίνεται και φέρνουμε προσωπικό από το εξωτερικό το έχει ζήσει η Κύπρος και είναι πολύ άσχημα τα αποτελέσματα. Γιατί και το προσωπικό με το οποίο έρχεται σε επαφή ο τουρίστας πρέπει να ξέρει τη νοοτροπία, την περιοχή. Είναι ένα επιπλέον κεφάλαιο αυτό: Ότι είναι άνθρωποι ντόπιοι το προσωπικό και μπορείς να πεις μια κουβέντα κ.λπ.», τονίζει η κ. Χατζηνικολάου.
«Πρέπει να υπάρχει σοβαρός σχεδιασμός και όρια»
Όπως τονίζει και η κ. Μαΐστρου αλλά και η κ. Χατζηνικολάου, η Κρήτη έχει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά τα οποία την καθιστούν ιδιαίτερα ελκυστική για επενδύσεις: μεγάλη ακτογραμμή, ήπιο κλίμα, εκτάσεις γης κυριολεκτικά απάτητες και «παρθένες», μεγάλο πολιτιστικό και αρχαιολογικό κεφάλαιο αλλά και μεγάλες πόλεις για την εξυπηρέτηση βασικών αναγκών όπως ιατρική περίθαλψη κ.λπ.
Ωστόσο κατά τις ίδιες αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά είναι που πρέπει να προστατευτούν και να αναδειχθούν με μια διαφορετική προσέγγιση που ξεπερνάει το μοντέλο «ήλιος – θάλασσα» και απλώνεται και στην ενδοχώρα, στα ορεινά και ημιορεινά μέρη. «Η Κρήτη έχει υπέροχους ορεινούς οικισμούς οι οποίοι είναι εγκαταλελειμμένοι. Θα μπορούσε αυτή την ανάπτυξη της επισκεψιμότητας να την προωθήσει προς τα πάνω ώστε να «ζήσουν» αυτοί οι οικισμοί. Επίσης έχει απίθανα μνημεία. Έχει στοιχεία ιστορικά, πολιτιστικά. Είναι ένας πολύ πλούσιος τόπος πολιτιστικά. Δεν το καταλαβαίνουν αυτό όμως στον βαθμό που θα έπρεπε οι επιχειρηματίες και οι επισκέπτες. Γιατί δυστυχώς στον μαζικό τουρισμό δεν καταλαβαίνουν το θέμα της πολιτιστικής κληρονομιάς τι σημασία έχει. Ενώ αν μπορούσε να αναπτυχθεί ο τουρισμός σε μικρές μονάδες, να επεκταθεί στα ημιορεινά όπου υπάρχουν μνημεία, μονοπάτια, θα ήταν πραγματικά ένας πολιτιστικός τουρισμός. Και πραγματικά θα βοηθούσε στο να «ζήσει» η τοπική κοινωνία. Δηλαδή είναι δραματικό αυτό που βλέπουμε χωριά που εγκαταλείπονται, χωριά που δεν έχουν υποδομές», τονίζει η κ. Μαΐστρου.
Από την πλευρά της η κ. Χατζηνικολάου τονίζει ότι ένας τόπος πρέπει να διαφυλάττει την ταυτότητα και την αυθεντικότητά του, τους λόγους δηλαδή για τους οποίους ο επισκέπτης τον επέλεξε ως προορισμό για τις διακοπές του εξαρχής. Όπως επισημαίνει η τουριστική ανάπτυξη δεν μπορεί να μην έχει όρια, ειδικά όταν μιλάμε για τόπους με ιδιαίτερα φυσικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά. «Οι τοπικές κοινωνίες αυτή τη στιγμή επωφελούνται από τον τουρισμό και δεν μπορούν να δουν ότι όσο ένα νησί χτίζεται τότε σιγά σιγά θα παύει να είναι ελκυστικό. Αυτά είναι διαπιστωμένα και στη θεωρία του τουρισμού και έχουν συμβεί στις περιοχές. Αρχίζει και μειώνεται σιγά σιγά η ζήτηση και συγχρόνως η ζήτηση που προσελκύει έχει μικρότερη απόδοση οικονομική. Έχετε ακούσει που λένε ότι μέσα στα πεντάστερα πια βρίσκουνε σακούλες του σούπερ μάρκετ; Και βέβαια το χειρότερο είναι ότι αν πια η κατάσταση γίνει αφόρητη ο προορισμός εγκαταλείπεται. Επομένως πρέπει κανείς να φροντίζει ώστε ο προορισμός να διατηρεί την έλξη του. Δεν μπορεί ένα νησί να χτιστεί ολόκληρο. Δεν γίνεται. Αυτή τη στιγμή δεν φτάνουν οι στρατηγικές επενδύσεις έχουμε και το Airbnb. Δηλαδή χτίζει κάποιος μια κατοικία με όρους δόμησης κατοικίας και το κάνει Airbnb και αυτό εξαπλώνεται στην εκτός σχεδίου περιοχή. Και αργά ή γρήγορα σε κάποια νησιά δεν θα υπάρχει εκτός σχεδίου περιοχή».
Κλείνοντας η κ. Χατζηνικολάου τονίζει ότι για να διαφυλαχθεί το αναπτυξιακό μέλλον της Κρήτης και της χώρας ευρύτερα, πρέπει να τεθούν σαφή όρια και να ενισχυθεί ο χωροταξικός σχεδιασμός.
Μεταξύ άλλων η κ. Χατζηνικολάου τονίζει: «Θέλουμε μια ανάπτυξη που να σέβεται τους φυσικούς και πολιτιστικούς πόρους. Να είναι στην κλίμακα των προορισμών μας. Να ευνοεί την τοπική κοινωνία και επομένως να ευνοεί και την τοπική οικονομία και να βελτιώνει την καθημερινότητα των κατοίκων. Αυτή την ανάπτυξη θέλουμε. Αυτή η ανάπτυξη έχει τα κριτήρια βάσει των οποίων ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού χαρακτηρίζει τη βιώσιμη ανάπτυξη του τουρισμού. Και η αλήθεια είναι ότι αν κανείς μπορεί να πουλήσει ένα ακίνητο σε ένα μεγαλο-επενδυτή και με αυτά τα χρήματα εξασφαλίσει ότι μπορεί να ζήσει δύο γενιές δεν πρόκειται να το σκεφτεί ιδιαίτερα. Για αυτό και πρέπει να υπάρχει σοβαρός χωρικός σχεδιασμός και σοβαρά όρια που τα βάζει το κράτος».
rethnea.gr