Η στεγαστική κρίση έχει μετατραπεί σε έναν από τους πλέον ακανθώδεις γρίφους της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας. Το κόστος απόκτησης ή διατήρησης μιας κατοικίας έχει εκτοξευθεί σε επίπεδα που εξαντλούν τους προϋπολογισμούς των νοικοκυριών, φέρνοντας τη χώρα στην πρώτη θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τη συνολική στεγαστική επιβάρυνση. Καθώς οι τιμές των ακινήτων και τα ενοίκια καλπάζουν, η εξασφάλιση μιας προσιτής στέγης μετατρέπεται πλέον από βασικό δικαίωμα σε καθημερινό αγώνα επιβίωσης για εκατομμύρια πολίτες.

Η στεγαστική κρίση αποτελεί πλέον έναν από τους σοβαρότερους οικονομικούς και κοινωνικούς κινδύνους στην Ελλάδα, η οποία καταγράφει τη μεγαλύτερη οικονομική επιβάρυνση στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσον αφορά τα έξοδα κατοικίας

Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία που αποτυπώνονται στις μελέτες του Ιδρύματος Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ) η χώρα μας καταγράφει τη μεγαλύτερη στεγαστική επιβάρυνση στην ΕΕ.

Στην Ελλάδα, το ποσοστό του διαθέσιμου εισοδήματος που κατευθύνεται στις δαπάνες στέγασης ανέρχεται στο 34,6%, όταν ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση διαμορφώνεται στο 18,9%. Η απόκλιση αυτή αναδεικνύει το βάθος του προβλήματος. Σημειώνεται ότι ως «υπέρμετρη στεγαστική επιβάρυνση» ορίζεται η κατάσταση κατά την οποία ένα νοικοκυριό δαπανά άνω του 40% του διαθέσιμου εισοδήματός του για να καλύψει τις ανάγκες στέγασης — κατώφλι το οποίο ξεπερνά μεγάλο τμήμα του πληθυσμού στη χώρα μας.

Βαρύ το τίμημα και στα μεσαία εισοδήματα

Οι ενοικιαστές και όσοι αποπληρώνουν στεγαστικό δάνειο: Οι ενοικιαστές βρίσκονται αντιμέτωποι με συνεχή ράλι αυξήσεων στα ενοίκια, ενώ όσοι έχουν δάνεια επιβαρύνονται από το υψηλό κόστος τραπεζικού δανεισμού.

• Οι άνεργοι και τα χαμηλόμισθα νοικοκυριά: Με την υπέρμετρη στεγαστική επιβάρυνση να ξεπερνά το 40% (και συχνά πολύ υψηλότερα ποσοστά) του διαθέσιμου εισοδήματος, τα στρώματα με χαμηλά ή ανύπαρκτα εισοδήματα αδυνατούν να καλύψουν βασικές βιοτικές ανάγκες.
• Οι νέοι και τα μονογονεϊκά νοικοκυριά: Δυσκολεύονται ιδιαίτερα να αποκτήσουν ή να νοικιάσουν αυτόνομη κατοικία, καθώς η πρόσβαση στην αγορά καθίσταται απαγορευτική λόγω των υψηλών απαιτήσεων σε κεφάλαια και εγγυήσεις.
• Τα νοικοκυριά στα μεγάλα αστικά κέντρα: Η πίεση συγκεντρώνεται κυρίως στα αστικά κέντρα (όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη) και στις τουριστικές περιοχές, όπου η ζήτηση εκτοξεύεται λόγω των βραχυχρόνιων μισθώσεων και των επενδύσεων στα ακίνητα.

Η στεγαστική κρίση στην Ευρώπη

Ωστόσο, η στεγαστική κρίση δεν είναι αμιγώς ελληνικό φαινόμενο. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, η ραγδαία άνοδος των ενοικίων και των τιμών πώλησης ακινήτων (οι οποίες αυξήθηκαν κατά μέσο όρο κατά 60% στην ΕΕ από το 2015) έχει μετατρέψει τη στέγαση σε κοινή ευρωπαϊκή πρόκληση. Πόλεις όπως η Λισαβόνα, η Βαρκελώνη, η Μαδρίτη και το Μιλάνο βλέπουν τα νοικοκυριά τους να διαθέτουν εξαιρετικά υψηλά ποσοστά των μισθών τους αποκλειστικά για ενοίκιο. Μάλιστα, περίπου 1 στους 10 Ευρωπαίους δηλώνει πλέον αδυναμία να πληρώσει εγκαίρως το ενοίκιο ή τη δόση του στεγαστικού του δανείου. Η διαφορά έγκειται στο ότι στην Ελλάδα, η ευρωπαϊκή αυτή τάση συναντά χαμηλότερα διαθέσιμα εισοδήματα και ένα περιορισμένο απόθεμα κοινωνικής κατοικίας, οξύνοντας ακόμη περισσότερο τις συνέπειες.

Οι κινητήριες δυνάμεις της αγοράς και οι παράγοντες ανισότητας

Η αύξηση των τιμών των ακινήτων στην Ελλάδα ξεκίνησε το 2017 και συνεχίζεται με ταχείς ρυθμούς, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα. Αυτή η ανοδική τροχιά τροφοδοτείται από έναν συνδυασμό παραγόντων:

• Η εισροή κεφαλαίων από το εξωτερικό στον τομέα των ακινήτων (μεταξύ άλλων μέσω του προγράμματος Golden Visa) έχει ενισχύσει τη ζήτηση και έχει πιέσει τις τιμές προς τα πάνω.
• Η άνθηση των πλατφορμών τύπου Airbnb αφαιρεί σημαντικό αριθμό ακινήτων από τη μακροχρόνια ενοικίαση, συμπιέζοντας την προσφορά στα αστικά κέντρα.
• Αν και οι εκταμιεύσεις στεγαστικών δανείων δείχνουν σημάδια ανάκαμψης μετά από 15 χρόνια, το σταθμισμένο μέσο κόστος τραπεζικού δανεισμού διατηρεί θετικό άνοιγμα σε σύγκριση με τον μέσο όρο της Ευρωζώνης.

Σε αναζήτηση λύσεων…

Η οξύτητα του φαινομένου έχει υποχρεώσει τόσο την Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και την ελληνική κυβέρνηση να θέσουν τη στέγαση στην κορυφή της πολιτικής ατζέντας. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η ΕΕ εργάζεται για την κατάρτιση Σχεδίου για Οικονομικά Προσιτή Στέγαση (European Affordable Housing Plan), αναγνωρίζοντας ότι η έλλειψη προσιτής στέγης υπονομεύει τη συνοχή και την οικονομική ανταγωνιστικότητα της ηπείρου.

Στην Ελλάδα: Η Εθνική Στρατηγική για τη Στεγαστική Πολιτική του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας προωθεί προγράμματα επιδοτούμενης στέγης και ανακαινίσεων. Αξιοποιούνται οι πόροι του δανειακού σκέλους του «Ελλάδα 2.0» (Ταμείο Ανάκαμψης) για τη διοχέτευση κεφαλαίων στη στεγαστική πίστη.

Ωστόσο, όπως υπογραμμίζει το ΙΟΒΕ, η αποκατάσταση της ισορροπίας στην ελληνική αγορά απαιτεί μακροπρόθεσμες δομικές παρεμβάσεις: κίνητρα για την επαναφορά κενών κατοικιών στην αγορά, αύξηση της προσφοράς προσιτών κατοικιών και, κυρίως, ενίσχυση του πραγματικού διαθέσιμου εισοδήματος των πολιτών.