Politica 89.8
Άσκηση της ιατρικής και περίθαλψη στην Κρήτη του 19ου αιώνα
Με αφορμή ένα ξεχωριστό βιβλίο για την ιστορία της ιατρικής το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνομίλησε με τον συγγραφέα Ιωάννη Στεφανογιάννη, ο οποίος εδώ και χρόνια έχει «βυθιστεί στη μελέτη για τους τρόπους άσκησης της ιατρικής επιστήμης και των θεραπευτικών πρακτικών και μελετά τις διαδικασίες περίθαλψης και νοσηλείας στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη του 19ου αιώνα».
Ο Ιωάννης Στεφανογιάννης είναι ο υπεύθυνος γραφείου Κλινικών Μελετών και γραφείου Ληπτών Υπηρεσιών Υγείας του Νοσοκομείου Χανίων, διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής Κρήτης (στην Ιστορία της Ιατρικής), μεταδιδακτορικός στην Ιατρική Αθήνας, με δύο μεταπτυχιακά στη Δημοσιογραφία και Διοίκηση Μονάδων Υγείας. Ασχολήθηκε έντονα με τον αιώνα όπου όπως αναλυτικά παρουσιάζεται στο βιβλίο, ήταν ταραχώδης για το νησί της Κρήτης και η κατάσταση αυτή, όπως είναι φυσικό, επηρέασε καίρια την άσκηση της ιατρικής και την περίθαλψη στο νησί, και όπως μας επισημαίνει ο Ιωάννης Στεφανογιάννης, «Η Κρήτη ήταν το νησί που διερχόμενο από αμέτρητα προβλήματα, δυσχέρειες και περιπέτειες, κατάφερε στις απαρχές του 20ου αιώνα να απαγκιστρωθεί από τον μουσουλμανικό σκοταδισμό και να ενστερνιστεί τις “ευρωπαϊκές” θεραπευτικές ιδέες και πρακτικές, βελτιώνοντας την υγειονομική κατάσταση και, κατ’ επέκταση, το επίπεδο ζωής του πληθυσμού».
Ταξιδεύοντάς μας στα στοιχεία της ιστορίας, ο συγγραφέας μάς ενημερώνει ότι, την περίοδο αυτή «η Ευρώπη σημαδεύεται από σημαντικές ανακατατάξεις σε πολιτικό, οικονομικό και στρατιωτικό επίπεδο, με αλλαγές στην ισορροπία δυνάμεων και την επιβολή νέων καταστάσεων και αντιλήψεων» και εξηγεί ότι «στη γηραιά ήπειρο μεταβάλλονται συχνά τα σύνορα των χωρών, οι συμμαχίες διαφοροποιούνται, διάφορα εθνικά κινήματα εξελίσσονται, το ανατολικό ζήτημα διευρύνεται, ενσκήπτει ο Κριμαϊκός πόλεμος και εγκαθιδρύεται η βιομηχανική επανάσταση. Η Ελλάδα, από την πλευρά της, εισέρχεται στο 19ο αιώνα κάτω από το βαρύ οθωμανικό ζυγό, με πλήθος οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων για τον ντόπιο πληθυσμό. Σημαντικότερο γεγονός, το αναφερόμενο διάστημα, είναι η επανάσταση του 1821, η απελευθέρωση από τους Τούρκους και η ίδρυση του ελληνικού κράτους, εν μέσω διεθνούς αστάθειας και έντονων συνοριακών κρίσεων, όπως η Βαλκανική».
Στο βιβλίο παρουσιάζεται η κοινωνική, η πολιτική και η δημογραφική κατάσταση του 19ου αιώνα, καθώς και οι δύσκολες συνθήκες διαβίωσης του πληθυσμού τόσο στην Κρήτη, όσο και σε ολόκληρη την Ελλάδα. Καταγράφονται, επίσης, προς βοήθεια των μελετητών και της ιστορίας, στοιχεία για κάθε πτυχή της κρητικής κοινωνίας, μιας σκοτεινής περιόδου για την ιστορία του νησιού, που βίωνε το σκληρό πρόσωπο μιας αδυσώπητης τουρκικής κατοχής, η οποία κατέπνιγε με βιαιότητα κάθε υγιή και φιλελεύθερη σκέψη και πρακτική, στην προσπάθειά της να διατηρήσει αλώβητη την ηγεμονία της.
Ποια ήταν η επικρατούσα κατάσταση και πώς διαμορφώθηκαν οι συνθήκες στην Κρήτη από την κατοχή των Οθωμανών;
«Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, το νησί της Κρήτης βρισκόταν συνεχώς υπό Οθωμανική κατοχή (1645-1898). Η συμμετοχή των Κρητικών στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 οδήγησε το Μάιο του 1822 το σουλτάνο Μαχμούτ Δ΄ να ζητήσει τη βοήθεια του Οθωμανού αλή της Αιγύπτου Μεχμέτ Αλή, που έστειλε στο νησί πολύ ισχυρές δυνάμεις (100 πολεμικά πλοία και 54.200 στρατιώτες) για την καταστολή της επανάστασης, η οποία είχε λάβει άσχημη τροπή. Με το πέρασμα του χρόνου, συχνά πληρώνοντας βαρύ τίμημα, οι αιγυπτιακές δυνάμεις κατέλαβαν το μεγαλύτερο μέρος του νησιού, ενώ αποκορύφωμα των συγκρούσεων ήταν ο σφαγιασμός και η πώληση ως σκλάβων άνω των 2.000 γυναικοπαίδων και γερόντων, που είχαν καταφύγει στο σπήλαιο της Μιλάτου, το Φεβρουάριο του 1823. Οι αιγυπτιακές δυνάμεις κατόρθωσαν σταδιακά, μέχρι το Μάιο του 1824, να κατατροπώσουν τις ομάδες των επαναστατών, να καταλάβουν ακόμη και τα πιο απρόσιτα μέρη των Σφακίων, να σφαγιάσουν χιλιάδες ντόπιους, να καταστρέψουν αναρίθμητα χωριά και να οδηγήσουν σε εκπατρισμό παραπάνω από 60.000 εξαθλιωμένους και κυνηγημένους ανθρώπους. Προς το τέλος του 1828 η απουσία γενικού αρχηγού, η ασυνεννοησία και η έλλειψη πειθαρχίας οδήγησαν σε μία ακόμη ήττα τις κρητοελληνικές δυνάμεις, σε νέους εκπατρισμούς, καθώς και καταφυγές επαναστατών στα απρόσιτα κρησφύγετα των βουνών», εξιστορεί ο Ιωάννης Στεφανογιάννης.
Τελικά, όπως αναφέρει στο βιβλίο του, μετά από πολυαίμακτο δεκαετή αγώνα και αμέτρητες θυσίες, η επανάσταση ολοκληρώθηκε το 1830, με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, αλλά όπως μας αναφέρει: «Παρά την παρέμβαση, όμως, και τη ναυτική υποστήριξη των ξένων δυνάμεων που κατέφθασαν για την εγγύηση της ειρήνης και της εκεχειρίας, οι Τούρκοι καταπάτησαν τη συμφωνία και προχώρησαν σε βίαιες πράξεις, όπως εκτελέσεις και εξανδραποδισμούς του ντόπιου πληθυσμού. Το Ελληνικό Κράτος, πάντως, που ιδρύθηκε το 1832 δεν περιλάμβανε την Κρήτη και το νησί πέρασε στα χέρια των Αιγυπτίων, ως ανταπόδοση για τη βοήθειά τους στους Τούρκους».
Η συνθήκη του Λονδίνου του 1840, από τις Μεγάλες Δυνάμεις, για καθαρά γεωπολιτικούς λόγους, βοήθησε ώστε οι δυνάμεις, απέσπασαν την Κρήτη από την αιγυπτιακή κατοχή και την επανάφεραν στη σουλτανική κυριαρχία. Την επόμενη χρονιά, το 1841, οι αυτοεξόριστοι οπλαρχηγοί επιστρέφουν και οργανώνουν νέα επανάσταση, η οποία κατεστάλη βιαίως από τους Τούρκους, αφού οι Ευρωπαίοι “σύμμαχοι”, παρά τις συνεχείς εκκλήσεις και επιστολές των Κρητικών, δεν θέλησαν να αναμειχθούν στις συγκρούσεις, οι οποίες κατέληξαν, όπως πολλάκις παλαιότερα, σε αναρίθμητες δολοφονίες και εκπατρισμούς. Μετά από χρόνια σκληρών αγώνων και αποτυχημέρων απελευθερωτικών επαναστάσεων, οι Μεγάλες Δυνάμεις (Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία και Ρωσία) αποφάσισαν να αφαιρέσουν από την Τουρκία την ηγεμονία της Κρήτης και έτσι οι Τουρκικές δυνάμεις εκδιώχθηκαν το 1898 και κηρύχθηκε η ανεξαρτησία του νησιού και η ίδρυση της Κρητικής Πολιτείας.
Οπότε ξεκινάει η περίοδος όπου όλα τα θέματα μιας κοινωνίας πρέπει να ισοροπήσουν και να επιλυθούν προβλήματα. Ανάμεσα σε αυτά και υγειονομικά θέματα και υγείας;
«Φυσικά. Να σκεφτούμε πως οι γιατροί της εποχής με τις λιγοστές γνώσεις και τα ακόμη λιγότερα φάρμακα και μέσα, η επικράτηση της μακραίωνης εμπειρικής ιατρικής των προγόνων, ο ρόλος της θρησκείας, τα καθιερωμένα “μαντζούνια”, οι ενίοτε επικίνδυνες θεραπευτικές πρακτικές του παρελθόντος, τα ελάχιστα νοσηλευτικά ιδρύματα (υγειονομεία, λοιμοκαθαρτήρια κ.ά.) και τα λοιμώδη νοσήματα που καταδυνάστευαν τον ντόπιο πληθυσμό, είναι μερικά από τα θέματα που προβλημάτιζαν και τα οποία καταγράφονται και αναλύονται στο βιβλίο».
Πρόκειται όμως για έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών. Πώς ενισχύθηκε η γνώση σας και κατ΄ επέκταση η συγγραφή του βιβλίου;
«Σημαντική πηγή πληροφοριών τόσο για τις υγειονομικές συνθήκες, όσο γενικότερα για τις καθημερινές συνθήκες διαβίωσης, αποτελούν οι μαρτυρίες και τα βιβλία διαφόρων ξένων περιηγητών που διέμεναν από τον 17ο μέχρι και τον 19ο αιώνα στην Κρήτη για μεγάλα διαστήματα και κατέγραφαν με αξιοθαύμαστη επιμέλεια τα ήθη και τα έθιμα του λαού. Ο περιηγητισμός αποτελούσε μια πρόδρομη μορφή τουρισμού, η οποία κατά τον 19ο αιώνα διεξαγόταν υπό πολύ αντίξοες συνθήκες, ιδίως σε περιόδους επαναστάσεων. Στην ορεινή Κρήτη υπήρχαν αντάρτες, ενώ δεν έλειπαν και περιστατικά ληστειών. Οι ταξιδιώτες βοηθούνταν από τους προξένους της χώρας τους, που τους έφερναν σε επαφή με το αρμόδιο επιτελείο του ταξιδιού: συνοδούς ζώων (μουλαράδες), μεταφραστή-διαγουμάνο(καβάζη), μάγειρα, υπηρέτη κ.ά. Συνήθως στις περιοχές που περνούσαν τους υποδεχόταν, ως σημαίνοντα πρόσωπα, ο πρόεδρος της κοινότητας, ενώ τους παρείχε κάποιον επιφανή χωρικό για οδηγό, καθώς και σπίτι για να γευματίσουν ή και να κοιμηθούν. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το 1861 στην πόλη των Χανίων υπήρχε μόλις ένα ξενοδοχείο».
Όπως μας ενημερώνει ο κ. Στεφανογιάννης, στοιχεία του βιβλίου έχουν αντληθεί από ντοκουμέντα ιατρείων, φαρμακείων και νοσοκομείων, που αφορούν την παρακολούθηση της πορείας της υγείας ασθενών, τόσο από το αρχείο του Μουσείου Ιατρικής της Ιατρικής Σχολής Κρήτης, όσο και από νοσηλευτικά ιδρύματα της Κρήτης, που αναφέρονται στο 19ο αιώνα.
«Μεγάλος όγκος στοιχείων και έρευνας. Που αξίζει να είναι συγκεντρωμένα για τους ερευνητές και όλη την ιατρική κοινότητα. Στα εξεταζόμενα θέματα περιλαμβάνονται επίσης, η υγειονομική οργάνωση του νησιού, η ανάπτυξη της υγιεινής και της δημόσιας υγείας, οι επιδημίες, η θεοκρατική στάση των Οθωμανών, η φιλανθρωπία και τα νοσοκομεία του Ισλάμ, ο ρόλος των Ελληνορθόδοξων κοινοτήτων, η εμπειρική ιατρική, τα λαϊκά γιατροσόφια, η θρησκευτική και η “μαγική” ιατρική, τα θέματα ιατρικής και η υγειονομική νομοθεσία. Η αναφορά στην άσκηση της ιατρικής περιλαμβάνει τους γιατρούς και κάθε είδους εμπειρικούς θεραπευτές της εποχής, καθώς και τους κομπογιαννίτες, τις θεραπείες και τις υπάρχουσες φαρμακευτικές ουσίες, τις μαιευτικές πράξεις, τις αυτοψίες, το υγειονομικό προσωπικό, την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των αγωνιστών, τα θεραπευτήρια, τα στοιχεία λαϊκής θεραπευτικής, τις εξαρτήσεις, τα μεταδοτικά νοσήματα και τη δράση των γιατρών της εποχής».
Είναι αλήθεια πως εκείνη την περίοδο, οι Τούρκοι κατακτητές εμπόδιζαν την ομαλή άσκηση της ιατρικής στο νησί παρεμβάλλοντας ποικίλα εμπόδια;
«Και όχι μόνο, ας σκεφτούμε πως, η βαριά φορολογία, η σκληρή εργασία, η αυταρχική διακυβέρνηση, οι συχνά απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης, η ελλιπής εκπαίδευση και η καταπίεση του πληθυσμού, σε κάθε επίπεδο, διατηρούσαν πολύ χαμηλά το υγειονομικό επίπεδο των κατοίκων. Η πεσιμιστική και μοιρολατρική στάση των απαίδευτων και φανατικών μουσουλμάνων ως προς την ασθένεια και τον θάνατο, η ανυπαρξία κανόνων άσκησης της ιατρικής επιστήμης, μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα, η απαγόρευση των νεκροτομών και της μελέτης του ανθρώπινου σώματος, αλλά και η καθιέρωση των εμβολιασμών μόλις το 1881, καταδεικνύουν τη σημαντική καθυστέρηση στην εξέλιξη της ιατρικής περίθαλψης στην Κρήτη, σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα και ακόμη περισσότερο σε σχέση με τις Ευρωπαϊκές χώρες», εξηγεί ο συγγραφέας.
Αξίζει να γνωρίζουμε ότι ορόσημο στην ανάπτυξη των διεθνώς αναγνωρισμένων ιατρικών πρακτικών στο νησί απετέλεσε η Σύμβαση της Χαλέπας το 1878, η οποία όπως μας εξήγησε ο κ. Στεφανογιάννης, «σήμανε την απαρχή της εγκαθίδρυσης της σύγχρονης ιατρικής επιστήμης στην Κρήτη, μακριά από τις ατέρμονες αγκυλώσεις και την απαξιωτική εσωστρέφεια του παρελθόντος».
Μ. Λαμπαθάκης
amna.gr
