Politica 89.8
Αλκοόλ, gaming, διαδικτυακός στοιχηματισμός «πληγώνουν» τους εφήβους της Κρήτης
Σύνθετη χαρακτήρισε την εικόνα της Κρήτης ως προς τη σχέση των εφήβων με τις εξαρτήσεις ο Αθανάσιος Θεοχάρης, Εθνικός Συντονιστής για την Αντιμετώπιση των Εξαρτήσεων στην Ελλάδα, πρόεδρος του ΔΣ του Εθνικού Οργανισμού Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ), εκπρόσωπος της Ελλάδας στο Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά και το Έγκλημα (UNODC), στην Οριζόντια Ομάδα για τα Ναρκωτικά του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (HDG), μόνιμος αντιπρόσωπος για την Ομάδα Pompidou στο Στρασβούργο για τα Ναρκωτικά και τις Εξαρτήσεις, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Οργανισμού της ΕΕ για τα Ναρκωτικά (EUDA), μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων Δημόσιας Υγείας και Μέλος του Κεντρικού Συμβουλίου Υγείας στην Ελλάδα, ο οποίος μιλώντας στα «Ρ.Ν.» τόνισε πως οι έφηβοι στο νησί αν και εμφανίζουν πιο αρνητικές στάσεις απέναντι στη χρήση παράνομων ουσιών και χαμηλότερη εμπλοκή με ψυχοδραστικά φάρμακα και εισπνεόμενες ουσίες σε σχέση με άλλες περιοχές της χώρας, την ίδια ώρα καταγράφονται, όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει, ανησυχητικά στοιχεία ως προς την κατανάλωση αλκοόλ, ιδιαίτερα σε μικρές ηλικίες καθώς και ως προς συμπεριφορές υψηλού κινδύνου που σχετίζονται με την οδική ασφάλεια. Παράλληλα, σύμφωνα με τον ίδιο, η ενασχόληση με το gaming και τον διαδικτυακό στοιχηματισμό παραμένει μια σημαντική πρόκληση και για εδώ στο νησί. Ο κ. Θεοχάρης, εν γένει σε επίπεδο χώρας, επικαλούμενος την πανευρωπαϊκή έκθεση ESPAD (European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs), για τις συμπεριφορές των εφήβων ηλικίας 15-16 ετών, τονίζει πως η Ελλάδα ακολουθεί σε γενικές γραμμές τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, ωστόσο καταγράφεται αύξηση τόσο στη χρήση ουσιών όσο και στις εξαρτητικές συμπεριφορές. Στην πρόσφατη μάλιστα έρευνα του 2024 αναδεικνύεται μια νέα πραγματικότητα, όπως λέει, στο πεδίο των εξαρτήσεων.
Χαρακτηριστικά αναφέρει πως σε ό,τι αφορά τις παράνομες ουσίες, ένας στους οκτώ εφήβους (13%) δηλώνει ότι έχει δοκιμάσει κάποια παράνομη ψυχοδραστική ουσία, ενώ η κάνναβη παραμένει η συχνότερη ουσία χρήσης, με ποσοστό 11%. «Πρόκειται για τα υψηλότερα ποσοστά που έχουν καταγραφεί τα τελευταία 25 χρόνια», σχολιάζει χαρακτηριστικά ο κ. Θεοχάρης.
Παράλληλα, το 4,8% των μαθητών αναφέρει χρήση άλλων παράνομων ουσιών πέραν της κάνναβης, ενώ ένας στους τρεις εφήβους θεωρεί ότι μπορεί εύκολα να προμηθευτεί κάνναβη. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η μη ιατρική χρήση ψυχοδραστικών φαρμάκων και οπιοειδών παυσίπονων, η οποία αγγίζει το 15%.
Ανησυχητική είναι επίσης η εικόνα για τις νόμιμες εξαρτήσεις, όπως εξηγεί ο Εθνικός Συντονιστής για την Αντιμετώπιση των Εξαρτήσεων στην Ελλάδα. Αν και η συνολική κατανάλωση αλκοόλ εμφανίζει μείωση, σε σχέση με προηγούμενα χρόνια, όπως τονίζει, το ποσοστό των εφήβων που αναφέρουν υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ σε μία περίσταση αυξήθηκε από 32% το 2019 σε 37% το 2024, ενώ η πολύ πρόσφατη μέθη αυξήθηκε από 10% σε 13%. Παράλληλα, το 52% των εφήβων έχει πειραματιστεί με ηλεκτρονικό τσιγάρο (vape) και το 35% με συμβατικό τσιγάρο, ενώ καταγράφεται και πρόωρη έναρξη χρήσης πριν από την ηλικία των 13 ετών.
«Ιδιαίτερα έντονα είναι τα φαινόμενα στις συμπεριφορικές εξαρτήσεις», αναφέρει επιπλέον. Σύμφωνα με τα όσα αναφέρει, σχεδόν οι μισοί έφηβοι (48%) δηλώνουν ότι αντιμετωπίζουν προβλήματα λόγω της συχνής χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, με το ποσοστό στα κορίτσια να φθάνει το 54%. Παράλληλα, το 71% των 16χρονων αναφέρει συστηματική ενασχόληση με ηλεκτρονικά παιχνίδια, ενώ περισσότεροι από ένας στους τρεις εφήβους (36%) έχουν στοιχηματίσει χρήματα μέσα στον τελευταίο χρόνο. Στον τομέα του τζόγου παρατηρούνται έντονες διαφοροποιήσεις μεταξύ των φύλων, καθώς το 47% των αγοριών δηλώνει συμμετοχή σε τυχερά παιχνίδια έναντι 26% των κοριτσιών.
Αναφερόμενος στη συσχέτιση του φύλου με τις εξαρτήσεις, ο κ. Θεοχάρης τονίζει ότι «τα αγόρια εμφανίζουν συχνότερα χρήση ουσιών, μεγαλύτερη εμπλοκή με τον τζόγο και τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, ενώ τα κορίτσια παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά προβληματικής χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και αυξημένη χρήση προϊόντων νικοτίνης, όπως το ηλεκτρονικό τσιγάρο».
Η κατάσταση της εξάρτησης και της τοξικομανίας συνιστά ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο και οι έφηβοι όπως εξηγεί ο κ. Θεοχάρης εμφανίζουν μεγαλύτερη ευαλωτότητα στην ανάπτυξη αυτών των συμπεριφορών λόγω ακριβώς της ηλικίας τους. «Στην εφηβεία συνυπάρχουν η ανάγκη για πειραματισμό, η επιρροή των συνομηλίκων, η ανάγκη αποδοχής, οι ψυχολογικές δυσκολίες, η εύκολη πρόσβαση σε ουσίες ή ψηφιακές πλατφόρμες, αλλά και οι συνθήκες στο οικογενειακό, σχολικό και κοινωνικό περιβάλλον. Όλα αυτά δυνητικά μπορούν να επηρεάσουν και να συμβάλουν στην ανάπτυξη εξάρτησης, γι’ αυτό και η πρόληψη δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στο άτομο. Χρειάζεται να ενδυναμώνει συνολικά το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουν οι νέοι, ενισχύοντας την οικογένεια, το σχολείο και την κοινότητα, ώστε να μπορούμε να παρεμβαίνουμε έγκαιρα και αποτελεσματικά στις πραγματικές ανάγκες και προκλήσεις που αντιμετωπίζουν».
Η οικογένεια
Η οικογένεια έχει ρόλο κομβικό στο ζήτημα της εξάρτησης, όπως εξηγεί ο κ. Θεοχάρης καθώς επειδή ακριβώς είναι το πρωταρχικό σύστημα μέσα στο οποίο αναπτύσσεται και διαμορφώνεται η προσωπικότητα του ατόμου, μπορεί να λειτουργήσει τόσο ως προστατευτικός παράγοντας για τον έφηβο όσο όμως και ως επιβαρυντικός. «Συνήθως, η εξάρτηση όταν θα εμφανιστεί, αντανακλά τις βαθύτερες δυσλειτουργίες του οικογενειακού συστήματος, οι οποίες περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας μεταξύ των μελών, την έλλειψη ορίων, την ύπαρξη συγκρούσεων/εντάσεων, την υιοθέτηση παθητικών ή ελεγκτικών συμπεριφορών, μη ξεκάθαρους ρόλους εντός του συστήματος. Η κατάσταση γίνεται πιο επιβαρυντική, όταν ήδη ένα μέλος της οικογένειας, αντιμετωπίζει πρόβλημα εξάρτησης, καθώς η χρήση μπορεί να εκληφθεί ως «κανονική» αυξάνοντας τις πιθανότητες εμφάνισης μίας επιπλέον εξάρτησης ή εξαρτητικής συμπεριφοράς στο σύστημα. Όταν η εξάρτηση εγκατασταθεί σε ένα μέλος, ολόκληρο το οικογενειακό σύστημα αποδιοργανώνεται ενώ επικρατούν συναισθήματα όπως ο φόβος, ο θυμός, η ενοχή. Παράλληλα, τα υπόλοιπα μέλη προσπαθούν να ελέγξουν, να κρύψουν ή να «σώσουν» τον χρήστη, συντηρώντας σε ένα ίσως ασυνείδητο επίπεδο την ίδια την εξάρτηση, παραμελώντας ταυτόχρονα, σε μεγάλο βαθμό τις δικές τους ανάγκες.
Ο κύκλος της εξάρτησης θα σπάσει όταν, μέσω της θεραπείας, πραγματοποιηθούν εκείνες οι αλλαγές στις συμπεριφορές που συντηρούν το πρόβλημα, τεθούν υγιή όρια και πιο γερές βάσεις στην επικοινωνία μεταξύ των μελών. Μόνο τότε θα μπορέσει η οικογένεια να λειτουργήσει ως παράγοντας ενίσχυσης της θεραπευτικής πορείας του ατόμου», επισημαίνει ο κ. Θεοχάρης.
Τα πρώτα σημάδια πάντως που μπορούν να βοηθήσουν γονείς και εκπαιδευτικούς να αναγνωρίσουν ένα πρόβλημα εξάρτησης όπως τα παραθέτει ο ίδιος, έχουν να κάνουν με αλλαγές στη συμπεριφορά σε οικογενειακό, κοινωνικό και μαθητικό επίπεδο. «Τα πρώτα σημάδια μιας πιθανής εξάρτησης είναι συνήθως αλλαγές στη συμπεριφορά, στη διάθεση και στην καθημερινή λειτουργικότητα του εφήβου. Οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί μπορεί να παρατηρήσουν απότομη και ίσως αδικαιολόγητη πτώση στη σχολική επίδοση ή ακόμη και σχολική διαρροή, απώλεια ενδιαφέροντος ή και απόσυρση από δραστηριότητες που παλαιότερα ευχαριστούσαν τον έφηβο, απομόνωση/ρήξη από/με την οικογένεια ή τους φίλους, έντονες και απότομες μεταβολές στη διάθεση, ευερεθιστότητα, μυστικοπάθεια, αλλαγές στις παρέες. Σε περιπτώσεις χρήσης ουσιών μπορεί να εμφανιστούν σημάδια, όπως διαταραχές του ύπνου, αλλαγές στην όρεξη, παραμέληση της προσωπικής φροντίδας ή ανεξήγητες οικονομικές ανάγκες που να μην αντιστοιχούν σε προσωπικά έξοδα του εφήβου. Υπογραμμίζουμε εδώ, πως κανένα από τα προαναφερόμενα σημάδια -από μόνο του- δεν αποδεικνύει την ύπαρξη εξάρτησης, όμως η συνύπαρξη πολλών τέτοιων ενδείξεων απαιτεί προσοχή του γονέα ή/και του εκπαιδευτικού και συνιστά διερεύνηση».
Η απεξάρτηση δεν έχει πορεία γραμμική
Το «ταξίδι» της απεξάρτησης δεν είναι απλή υπόθεση, ούτε μια πορεία γραμμική, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Θεοχάρης. Εξαρτάται από πολλούς παράγοντες ώστε να επέλθουν καλά αποτελέσματα. «Όσον αφορά στη διάρκεια για τη Θεραπευτική Κοινότητα είναι από επτά έως εννέα μήνες και για την επανένταξη κοντά στους 12 μήνες. Επειδή ακριβώς η πορεία προς την απεξάρτηση δεν είναι γραμμική, ως διαδικασία εξαρτάται από πολλούς παράγοντες όπως: οι χρόνοι απόκρισης του καθενός/μίας στη θεραπεία, οι χρόνοι αλλαγής, οι εμφάνιση των υποτροπών, η αποκατάσταση των σχέσεων κ.ά. Παρ’ όλα αυτά, η εμπλοκή της οικογένειας στη θεραπεία, το κατάλληλο για τον έφηβο θεραπευτικό πρόγραμμα ανάλογα με τις ανάγκες του, ώστε να δημιουργηθεί ένα πιο σταθερό και πιο υποστηρικτικό περιβάλλον, μπορεί να αποφέρει πολύ καλά αποτελέσματα», τονίζει ο ίδιος.
Στο τι θα μπορούσε ωστόσο να γίνει σε επίπεδο πρόληψης των εξαρτήσεων πριν εμφανιστεί το πρόβλημα, ο κ. Θεοχάρης κάνει λόγο για όρια και ξεκάθαρους ρόλους μες στην οικογένεια, για ένα σχολείο που είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται τις δυσκολίες των μαθητών και να λειτουργεί προστατευτικά για όλους και μια τοπική κοινωνία η οποία προσφέρει δημιουργικές επιλογές στα παιδιά, δίνοντας παράλληλα ευκαιρίες πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας και δομές πρόληψης.
«Στο οικογενειακό περιβάλλον, καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν η συναισθηματική και φυσική παρουσία των γονέων, καθώς και η ύπαρξη ξεκάθαρων ρόλων και ορίων. Η βάση αυτή επιτρέπει την ανάπτυξη σχέσεων βαθιάς εμπιστοσύνης και μιας ανοιχτής επικοινωνίας, η οποία εξασφαλίζει αποτελεσματικότερη διαχείριση και επίλυση των συγκρούσεων μεταξύ των μελών της.
Το σχολείο, μέσω μακροχρόνιων προγραμμάτων πρόληψης, θωρακίζει τις κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες των μαθητών, ενώ συμβάλλει στην έγκαιρη διάγνωση των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν. Την ίδια στιγμή, προσφέρει τον χώρο για την ανάπτυξη συμμαχίας ανάμεσα σε εκπαιδευτικούς και γονείς. Αυτή η γέφυρα συνεργασίας καλλιεργεί στα παιδιά το αίσθημα της ασφάλειας, διαμορφώνει ένα υγιές κλίμα στη σχολική κοινότητα και επιτρέπει την άμεση ανταπόκριση σε δυσλειτουργικές συμπεριφορές πριν αυτές παγιωθούν.
Από την πλευρά της, η τοπική κοινωνία οφείλει να προσφέρει ασφαλείς και συμπεριληπτικούς χώρους έκφρασης, δημιουργικής απασχόλησης, αθλητισμού και πολιτισμού. Παράλληλα, είναι επιτακτική η ανάγκη για άμεση και εύκολη πρόσβαση όλων σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας και δομές πρόληψης. Όταν οι έφηβοι νιώθουν ότι πλαισιώνονται από ένα ισχυρό δίχτυ προστασίας, σε ένα υποστηρικτικό περιβάλλον και μπορούν να ζητήσουν βοήθεια, τότε οι πιθανότητες να αναπτύξουν εξαρτητικές συμπεριφορές, μειώνονται σημαντικά».
Ο ρόλος του ΕΟΠΑΕ
Σε ό,τι αφορά πάντως τις υπηρεσίες υποστήριξης που προσφέρει ο ΕΟΠΑΕ σε εφήβους και οικογένειες που αντιμετωπίζουν τέτοιες δυσκολίες ο πρόεδρος του ΔΣ του Εθνικού Οργανισμού Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων, αναφέρει ότι ο Οργανισμός προσφέρει ένα ολοκληρωμένο πλέγμα υπηρεσιών και προγραμμάτων σχεδόν σε όλους τους πυλώνες του.
Ξεκινώντας από την πρόληψη, υπάρχει ένα ενεργό δίκτυο 75 Κέντρων Πρόληψης και 13 Γραφείων Πρόληψης και Ενημέρωσης, τα οποία διενεργούν στοχευμένες παρεμβάσεις καθολικής, ενδεδειγμένης, επικεντρωμένης πρόληψης στη σχολική κοινότητα (γονείς, μαθητές, εκπαιδευτικούς) συμβάλλοντας ενεργά στην πρόληψη ανάπτυξης των εξαρτήσεων και των εξαρτητικών συμπεριφορών, καθώς και στην ενδυνάμωση και των τριών προαναφερόμενων ομάδων, προωθώντας παράλληλα ένα πιο υγιή τρόπο ζωής.
Επιπλέον, η Ελλάδα συμμετέχει στο διεθνές, καινοτόμο, Πρόγραμμα CHAMPS του Γραφείου των Ηνωμένων Εθνών για τον Έλεγχο των Ναρκωτικών και την Πρόληψη του Εγκλήματος (UNODC), μέσω του οποίου θα ενισχυθούν επιστημονικά τεκμηριωμένες παρεμβάσεις πρόληψης από τη γέννηση έως την εφηβεία, με στόχο την αντιμετώπιση παραγόντων κινδύνου και την ενίσχυση προστατευτικών παραγόντων για την υγιή ανάπτυξη των παιδιών.
Παράλληλα, αξιοποιούνται σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία, όπως διαδικτυακές πλατφόρμες και εφαρμογές, για την συμβουλευτική υποστήριξη των εφήβων και δη σε καταστάσεις κρίσης και παραπομπής τους όταν κριθεί απαραίτητο, στις κατάλληλες για αυτούς δομές (Πλατφόρμα Online Τηλεσυμβουλευτικής). Για άμεση ενημέρωση και υποστήριξη, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν επίσης να απευθύνονται στην τηλεφωνική γραμμή ψυχολογικής υποστήριξης 1145, στη γραμμή υποστήριξης SOS 1031 αλλά και στη τηλεφωνική γραμμή συμβουλευτικής για τυχερά παιχνίδια 1114.
Στο επίπεδο της Θεραπείας λειτουργούν 6 Μονάδες Εφήβων (δύο στην Αθήνα, Ηράκλειο Κρήτης, Θεσσαλονίκη, Κέρκυρα, Βόλο) και η Θεραπευτική Κοινότητα Νέων-Εφήβων Αθήνας, όπου παρέχονται υπηρεσίες ατομικής και ομαδικής ψυχοθεραπείας με στόχο, μεταξύ άλλων, την αποχή από τις ουσίες και την ενδυνάμωση των εφήβων, μέσω καλλιέργειας δεξιοτήτων και ομαδικών δραστηριοτήτων για την ομαλή μετάβασή τους προς την ενηλικίωση.
Στο πεδίο της Έγκαιρης Παρέμβασης, λειτουργούν δύο αντίστοιχα προγράμματα άμεσης κοινωνικής παρέμβασης σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη που απευθύνονται σε έφηβους/νεαρούς ενήλικες οι οποίοι συλλαμβάνονται για 1η φορά για παράβαση του νόμου κατά των ναρκωτικών. Η παρέμβαση αφορά σε ψυχολογική υποστήριξη των ιδίων και των οικογενειών τους, την παραπομπή τους σε κατάλληλο για αυτούς θεραπευτικό πρόγραμμα καθώς και την πρόληψη μελλοντικής παραβατικότητας.
Τέλος στη φάση της Επανένταξης συνεχίζεται η παροχή ψυχοθεραπευτικών υπηρεσιών σε εφήβους (στην Αθήνα) επανασυνδέοντάς τους παράλληλα με την εκπαιδευτική ή επαγγελματική ζωή και ενισχύοντάς τους στο επόμενο βήμα της ζωής τους. Όπως και στη θεραπεία έτσι και στην επανένταξη λειτουργούν ομάδες γονέων (ομαδική ψυχοθεραπεία, οικογενειακές συναντήσεις) καθώς και προγράμματα προσανατολισμένα στην υποστήριξη της οικογένειας σε εννέα πόλεις στην Ελλάδα.
Πηγή: rethnea.gr
