Politica 89.8
Νομοσχέδιο για την εργασία στις πλατφόρμες: Ζητείται φρένο στην «αλγοριθμική εμετάλλευση»
Στην ημι-τελική ευθεία μπαίνει το υπό κατάρτιση σχέδιο νόμου για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας των εργαζομένων σε πλατφόρμες, μετά την παράδοση του πορίσματος της νομοπαρασκευαστικής επιτροπής στην υπουργό Εργασίας Νίκη Κεραμέως.
Το σχετικό πόρισμα έχει ήδη αποσταλεί στους Εθνικούς Κοινωνικούς Εταίρους και εκκρεμεί συνάντηση στο υπουργείο Εργασίας, με αντικείμενο την ανταλλαγή απόψεων και τη διαμόρφωση του τελικού νομοσχεδίου.
Άλλη μια φορά η Ελλάδα καλείται να ενσωματώσει στο εθνικό δίκαιο ευρωπαϊκή οδηγία για τα δικαιώματα των εργαζομένων, όπως συνέβη με τα νομοθετήματα για την ισότητα στις αμοιβές και την ενίσχυση των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Αυτή τη φορά πρόκειται για την Oδηγία EE 2024/2831 (EU Platform Work Directive), η οποία επιχειρεί να θέσει στοιχειώδεις κανόνες στο άναρχο τοπίο της εργασίας σε ψηφιακές πλατφόρμες.
Οι προθεσμίες είναι σφιχτές, καθώς τα κράτη μέλη οφείλουν να έχουν ενσωματώσει στη νομοθεσία τους την κοινοτική οδηγία το αργότερο ως τις 2 Δεκεμβρίου 2026. Προς το παρόν δεν έχει δοθεί παράταση, μολονότι καμία χώρα της ΕΕ δεν έχει ακόμα ολοκληρώσει τις διαδικασίες. Η Ελλάδα ανήκει στις χώρες της «τελευταίας στιγμής», αφού άλλα κράτη (Ισπανία, Ιταλία, Ολλανδία) βρίσκονται ένα ή περισσότερα βήματα μπροστά.
Τα βασικά στοιχεία της οδηγίας για τις πλατφόρμες
Στο σύντομο ενημερωτικό σημείωμα του υπουργείου Εργασίας, γίνεται λόγος για δύο βασικούς άξονες της πρότασης νόμου:
Ο πρώτος άξονας είναι η απαγόρευση της επεξεργασίας ιδιαίτερα ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων των εργαζομένων. Επί λέξει αναφέρονται τα εξής: στοιχεία για τη συναισθηματική ή ψυχολογική τους κατάσταση, ιδιωτικές συνομιλίες, βιομετρικά δεδομένα ή δεδομένα υγείας.
Επιπλέον προβλέπεται εκτίμηση αντικτύπου, ενημέρωση για τους αλγορίθμους και τα δεδομένα που χρησιμοποιούνται, καθώς και μέτρα προστασίας της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων από την αυτοματοποιημένη διαχείριση της εργασίας.
O δεύτερος άξονας, «βάζει φρένο στην ανεξέλεγκτη διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού μέσω Τεχνητής Νοημοσύνης και αυτοματοποιημένων συστημάτων καθώς κρίσιμες αποφάσεις δεν αφήνονται αποκλειστικά σε αυτά, αλλά υπόκεινται σε ανθρώπινη εποπτεία, ενώ οι εργαζόμενοι έχουν δικαίωμα εξήγησης και επανεξέτασης». Παράλληλα, προβλέπεται αξιολόγηση των αλγορίθμων με τη συμμετοχή των εκπροσώπων των εργαζομένων, καθώς και υποχρεωτική ενημέρωση και διαβούλευση πριν από την εισαγωγή τέτοιων συστημάτων.
Έχουν τον έλεγχο των πιο κρυφών κυττάρων μας;
Από την παραπάνω ανακοίνωση, που αναγνωρίζει ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες δύνανται να καταγράφουν ιδιωτικές συνομιλίες, ψυχολογική κατάσταση, συναισθήματα, γίνεται εμφανής η έκταση της αλγοριθμικής παρακολούθησης και επιτήρησης, στον εργάσιμο και στον τύποις ελεύθερο χρόνο μας. Η νομοθετική πρόταση δεν εξασφαλίζει ότι δεν μας ακούει ή δεν μας βλέπει η πλατφόρμα-Μεγάλος Αδελφός. Αυτό το θεωρεί λίγο πολύ δεδομένο. Προσπαθεί να βάλει κάποιες δικλίδες ώστε όσα ακούει, βλέπει, συμπεραίνει ο αλγόριθμος για μας (αφού έχει πρόσβαση και στο πώς νιώθουμε), να μην τα επεξεργάζεται. Δηλαδή να μην τα χρησιμοποιήσει προς όφελος της πλατφόρμας, πιθανόν ακόμα και εναντίον μας. Κατά πόσο αυτό είναι εφικτό με την υιοθέτηση μιας οδηγίας, όταν η τεχνολογία των πρακτόρων τεχνητής νοημοσύνης (agentic AI) τρέχει με ταχύτητα φωτός, μένει να αποδειχθεί.
Ψευδής αυτοαπασχόληση
Ένα πολύ κρίσιμο σημείο, που δεν χώρεσε στην ανακοίνωση του υπουργείου, είναι το τεκμήριο σχέσης εξαρτημένης εργασίας για όσους δουλεύουν σε πλατφόρμες. Σημαίνει ότι η πλατφόρμα – εργοδότης που απασχολεί υπαλλήλ0υς μέσω ψηφιακής εφαρμογής, οφείλει καταρχάς να τους ασφαλίζει ως μισθωτούς, με ό,τι συνεπάγεται (δώρα, επιδόματα, συλλογικές συμβάσεις) και να μην τους βαφτίζει αυθαίρετα «συνεργάτες». Διαφορετικά, οφείλει να αποδείξει ότι πρόκειται για ελεύθερους επαγγελματίες και ότι δεν τους συνδέει σχέση εξαρτημένης εργασίας. Το βάρος της απόδειξης βαραίνει την ίδια την πλατφόρμα και όχι τον εργαζόμενο. Στόχος είναι να σταματήσει το φαινόμενο της ψευδούς δηλωμένης αυτοαπασχόλησης και της μαύρης εργασίας με ψηφιακό μανδύα. Όπως αναφέρει η ευρωπαϊκή Οδηγία, η εξαρτημένη σχέση εργασίας τεκμαίρεται «όταν διαπιστώνονται πραγματικά περιστατικά που υποδεικνύουν διεύθυνση και έλεγχο, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, τις συλλογικές συμβάσεις ή τις πρακτικές που ισχύουν στα κράτη μέλη και λαμβανομένης υπόψη της νομολογίας του Δικαστηρίου».
Οι αόρατοι εργαζόμενοι στις πλατφόρμες
Ανάμεσα στους ψευδώς αυτοαπασχολούμενους είναι οι εργαζόμενοι σε πλατφόρμες που δεν φαίνονται πουθενά, παρά ως κωδικοί σε μια εφαρμογή, την οποία διαχειρίζονται προγράμματα με χρήση τεχνητής νοημοσύνης. Οι κωδικοί μπορεί να περνάνε από χέρι σε χέρι, να «δανείζονται» με το αζημίωτο στους αόρατους εργαζόμενους, από ενδιάμεσους υπεργολάβους (στολάρχες-διαχειριστές), θολώνοντας την ταυτότητα του πραγματικού εργοδότη και απαλάσσοντάς τον από τις συμβατικές του υποχρεώσεις (ένσημα, εισφορές κ.λπ). Πρόκειται για ένα φαινόμενο που βλέπουμε κατά κόρον σε μεγάλες πλατφόρμες ντελίβερι. Συνήθως αφορά μετανάστες που πέφτουν θύματα των μοντέρνων «δουλεμπορικών» γραφείων, τα οποία μπορεί να τα διοικούν συμπατριώτες τους ως «μπροστινοί». Η γαλλική ταινία «To Παρίσι του Σουλεϊμάν» καταγράφει με πικρό ρεαλισμό ένα 48ωρο στη ζωή ενός τέτοιου αόρατου-παρανομοποιημένου εργαζόμενου. Χιλιάδες παρόμοιες ιστορίες εκτυλίσσονται καθημερινά στους δρόμους της Αθήνας, κάτω από τα ραντάρ των ελεγκτικών αρχών.
Υπόμνημα από 14 σωματεία
Εκτός από τους Εθνικούς Κοινωνικούς Εταίρους (ΓΣΕΕ και μεγάλοι εργοδοτικοί φορείς), συνάντηση με την υπουργό Εργασίας αιτούνται επιτακτικά και οι ίδιοι οι εργαζόμενοι στις πλατφόρμες, με κοινό υπόμνημα 14 σωματείων από όλη την Ελλάδα. Πρόκεται κυρίως για σωματεία εργαζομένων σε εταιρείες ταχυμεταφορών και διανομής (κούριερ, ντελίβερι), που εκπροσωπούν πολλές χιλιάδες εργαζόμενους. Ανάμεσά τους είναι τα επιχειρησιακά σωματεία της efood, σε Αττική, Λάρισα και Θεσσαλονίκη, καθώς και το σωματείο εργαζομένων στον όμιλο επιχειρήσεων της Skroutz. Η συμμετοχή των συγκεκριμένων έχει ειδικό βάρος, καθώς είναι από τις μεγαλύτερες πλατφόρμες στην Ελλάδα, που δραστηριοποιούνται η μία στο έτοιμο φαγητό και το quick commerce και η δεύτερη στο ηλεκτρονικό εμπόριο. Μόνο η efood, που ανήκει στον γερμανικό πολυεθνικό όμιλο Delivery Hero, αναφέρει ότι έχει στόλο με περισσότερους από 14.000 διανομείς, ως επί το πλείστον συνεργάτες, σε περισσότερες από 100 πόλεις. Ο δε όμιλος επιχειρήσεων της Skroutz, απασχολεί σχεδόν 2.500 μισθωτούς, σύμφωνα με τις τελευταίες δημοσιευμένες οικονομικές καταστάσεις.
Αν και δεν υπάρχουν επίσημα στοιχεία για το πόσοι ακριβώς είναι οι εργαζόμενοι στις ψηφιακές πλατφόρμες στην Ελλάδα, πρόκειται για έναν κλάδο που αναπτύσσεται ραγδαία. Άτυπες εκτιμήσεις παραγόντων της αγοράς κάνουν λόγο ως και για 50.000 εργαζόμενους πανελλαδικά, εκ των οποίων ένα μικρό ποσοστό δηλώνονται ως μισθωτοί. Εντός του 2025 δηλώθηκαν στο ΓΕΜΗ πάνω από 4.800 επιχειρήσεις ντελίβερι και περισσότερες από 300 ταχυμεταφορικές εταιρείες. Στην πλειονότητά τους είναι ατομικές επιχειρήσεις, χωρίς εργαζόμενους. Δεν μπορούμε να ξέρουμε πόσοι από αυτούς προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε πλατφόρμες, με σχέσεις ψευδούς αυτοαπασχόλησης και πόσοι είναι πράγματι ελεύθεροι επαγγελματίες. Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εκτιμάται ότι δουλεύουν πάνω από 28 εκατομμύρια άτομα σε ψηφιακές πλατφόρμες, εκ των οποίων τα 5,5 εκατομμύρια είναι ψευδώς δηλωμένοι ως αυτοαπασχολούμενοι.
Τι ζητάνε οι εργαζόμενοι στις πλατφόρμες
Για τα σωματεία, η ενσωμάτωση της Οδηγίας 2024/2831 δεν αρκεί να μεταφέρει διατάξεις. Πρέπει πρώτα να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο κρίνεται αν μια σχέση απασχόλησης συνιστά εξαρτημένη εργασία. Όπως αναφέρουν, το άρθρο 69 παρ. 2 του ν. 4808/2021 (νόμος Χατζηδάκη) έχει στην πράξη δημιουργήσει τεκμήριο απουσίας εξαρτημένης εργασίας και φορτώνει το βάρος απόδειξης στον εργαζόμενο. Αυτό συμβαίνει παρότι τα δεδομένα για την οργάνωση της εργασίας τα έχει η πλατφόρμα. Η ρύθμιση αποκλίνει από τον ν. 3846/2010 και, κατά τα σωματεία, συγκρούεται με το άρθρο 5 της Οδηγίας.
Τα βασικά τους αιτήματα είναι τα εξής:
- Μαχητό τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας, ανιτστρέφοντας τη θέση της λογικής του ν.4808. Θα ενεργοποιείται όταν η πλατφόρμα οργανώνει, διευθύνει ή ελέγχει την εργασία, και μέσω αλγορίθμου. Το βάρος ανατροπής θα έχει η πλατφόρμα.
- Διαφάνεια στην αλγοριθμική διαχείριση, την οποία το υπόμνημα θεωρεί σύγχρονη μορφή διευθυντικού δικαιώματος. Ζητείται πρόσβαση εργαζομένων και σωματείων στις παραμέτρους των αποφάσεων, ανθρώπινη εποπτεία και λογοδοσία.
- Ενδιάμεσες και υπεργολαβικές εταιρείες: αλληλέγγυα ευθύνη σε όλη την αλυσίδα, εντοπισμός του πραγματικού εργοδότη χωρίς να χρειάζεται καταγγελία, και ίδια προστασία με όσους συμβάλλονται απευθείας. Ως στήριγμα επικαλείται την απόφαση 25/2025 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Βόλου (υπόθεση Wolt / Courier Partners Hellas).
- Αξιοπρεπείς όροι εργασίας για αμοιβή, υγεία και ασφάλεια και κοινωνική προστασία, όποια μορφή κι αν έχει η σύμβαση.
in.gr
