Οι δαπάνες για τρόφιμα αντιπροσωπεύουν πάνω από το 20% του προϋπολογισμού των νοικοκυριών, ενώ για τα φτωχά νοικοκυριά αγγίζουν το 34%. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη κατηγορία δαπανών, πάνω από τη στέγαση και τις μεταφορές, όπως έδειξε και η πρόσφατη Έρευνα Οικογενειακών Προϋπολογισμών της ΕΛΣΤΑΤ.

Για τα πιο φτωχά νοικοκυριά η δαπάνη για τρόφιμα αντιπροσωπεύει πάνω από το ένα τρίτο του προϋπολογισμού, ενώ μαζί με τη στέγαση ο λογαριασμός ξεπερνά το 54% των δαπανών.

Γι’ αυτό και κάθε αύξηση στις τιμές των καυσίμων και της ενέργειας γενικότερα, δεν πονάει μόνο στο ρεζερβουάρ του αυτοκινήτου αλλά και στο καλάθι του σούπερ μάρκετ, τους λογαριασμούς και τα κοινόχρηστα.

Μετά από ένα σύντομο καλοκαιρινό διάλειμμα συγκράτησης του πληθωρισμού, κυρίως στα επεξεργασμένα τρόφιμα, οι ανατιμήσεις επιστρέφουν δριμύτερες. Τα σημάδια είναι ήδη ορατά στις τιμές χονδρικής της βιομηχανίας, μεταφέρονται στους τιμοκαταλόγους των προμηθευτών των αλυσίδων και βρίσκουν σταδιακά τον δρόμο τους και στο ράφι της λιανικής.

Ο Αϊ Βασίλης θα φέρει ανατιμήσεις;

Καθώς λιπάσματα, σιτηρά, ενέργεια και μεταφορές ακριβαίνουν ξανά, οι ανατιμήσεις στα τρόφιμα αναμένεται να ενταθούν όσο πλησιάζουμε τα Χριστούγεννα και κορυφωθούν στο πέρασμα του χρόνου. Αυτή ήταν άλλωστε και η προειδοποίηση διεθνών οικονομικών αναλυτών, που μοιάζει να λειτουργεί ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, προμηθευτές έχουν ήδη κοινοποιήσει στις αρμόδιες αρχές νέους τιμοκαταλόγους με αυξήσεις σε γαλακτοκομικά, τυριά και αρτοσκευάσματα, οι οποίες αναμένεται να εφαρμοστούν κιόλας από τον Οκτώβριο. Στη βιομηχανία εκτιμούν ότι πρόκειται για το πρώτο κύμα. Το μεγαλύτερο αναμένεται στα τέλη του 2026 και στις αρχές του 2027, όταν θα έχουν μετακυλιστεί πλήρως οι αυξήσεις στις πρώτες ύλες.

Εφόσον η διατροφή παραμένει το μεγαλύτερο κονδύλι στον πιεσμένο οικογενειακό προϋπολογισμό, ακόμα και χαμηλές μονοψήφιες ανατιμήσεις απειλούν να τον εκτροχιάσουν. Πόσο μάλλον όταν έχει προηγηθεί τουλάχιστον μια πενταετία πληθωριστικών πιέσεων, με τις τιμές των τροφίμων να είναι σήμερα 36% ακριβότερες από ό,τι το 2020.

Σε αυτό το περιβάλλον, είναι αμφίβολο πόσο θα αποδώσει η Εθνική Πρωτοβουλία Μείωσης Τιμών, που προέκυψε ως συμφωνία κυρίων μεταξύ του υπουργείου Ανάπτυξης, των προμηθευτών και των σούπερ μάρκετ. Ήδη ο πρόεδρος του ΣΕΒ Σπύρος Θεοδωρόπουλος, με δημόσιες δηλώσεις του έχει ξεκαθαρίσει ότι δεν υπάρχει δέσμευση διατήρησης της συμφωνίας μετά τον Οκτώβριο και ότι όλα είναι υπό διαπραγμάτευση.

Τα τρόφιμα με τη μεγαλύτερη αύξηση τιμών

Με μια πρώτη ματιά στα στοιχεία του πληθωρισμού του Αυγούστου τα τρόφιμα μοιάζουν η μοναδική κατηγορία που ο πληθωρισμός δείχνει να κάνει παύση. Ο εθνικός Δείκτης Τιμών Καταναλωτή ανέβηκε στο 3,8%, με τη στέγαση, τις μεταφορές και τον επισιτισμό να δίνουν τη μεγαλύτερη ώθηση. Στον εναρμονισμένο δείκτη όμως η ομάδα της διατροφής σχεδόν δεν κινήθηκε, με ετήσια μεταβολή μόλις 0,2%.

Στις μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ η εικόνα ήταν ακόμη πιο ήπια, αφού κατά το ΙΕΛΚΑ οι τιμές τον Αύγουστο ήταν ελαφρώς χαμηλότερες από έναν χρόνο νωρίτερα, κατά 0,15%. Ο μέσος όρος όμως κρύβει τις ακραίες τιμές. Σε ετήσια βάση το μοσχάρι ακρίβυνε κατά 13,5%, το αρνί και το κατσίκι κατά 11,3% και τα αλίπαστα ψάρια κατά 11,5%. Σε βάθος πενταετίας η απόσταση είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς η τιμή του μοσχαριού αυξήθηκε κατά 75,1% από τον Ιούλιο του 2021 έως τον Ιούλιο του 2026. Οι νέες πιέσεις θα έρθουν λοιπόν πάνω σε τιμές που δεν επέστρεψαν ποτέ στα επίπεδα πριν από την ενεργειακή κρίση του 2022.

Τα λιπάσματα βάζουν «φωτιά» στο χωράφι

Η αλυσίδα των ανατιμήσεων και στα τρόφιμα ξεκινά από τη γεωργική παραγωγή. Η αγορά λιπασμάτων, που είχε ήδη διαταραχθεί στα αζωτούχα μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, δέχεται τώρα πίεση και στα φωσφορικά λιπάσματα. Σύμφωνα με το παρατηρητήριο τιμών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η μέση τιμή τους στην ΕΕ ξεπέρασε τον Αύγουστο τα 700 ευρώ ανά τόνο, περίπου 30% υψηλότερα από πέρυσι. Στην Ελλάδα, ο δείκτης τιμών εισροών στη γεωργία και την κτηνοτροφία της ΕΛΣΤΑΤ καταγράφει διψήφια ετήσια αύξηση στα λιπάσματα. Το κόστος αυτό περνά και στην κτηνοτροφία μέσω των ζωοτροφών.

Τα σιτηρά προσθέτουν έναν ακόμη κρίκο. Ο καύσωνας του καλοκαιριού στη βόρεια και κεντρική Ευρώπη περιόρισε τις προσδοκίες για την ευρωπαϊκή σοδειά, ενώ οι εξαγωγές από τη Μαύρη Θάλασσα παραμένουν προβληματικές. Ο δείκτης τιμών του Διεθνούς Συμβουλίου Σιτηρών κινήθηκε ανοδικά τον Σεπτέμβριο. Αυτό επηρεάζει ταυτόχρονα τα άλευρα για αρτοποιία και ζυμαρικά και τις πρώτες ύλες των ζωοτροφών. Ανοδικά κινείται και η τιμή παραγωγού στο αγελαδινό γάλα, τροφοδοτώντας την πίεση στα γαλακτοκομικά.

Ακριβαίνουν και οι συσκευασίες

Στη μεταποίηση το βασικό πρόβλημα είναι το πετρέλαιο. Εκτός από την ενέργεια και τις μεταφορές, ανεβάζει το κόστος των πλαστικών συσκευασιών, που παράγονται από παράγωγά του. Ανεβάζει και το κόστος των χάρτινων, αφού η χαρτοποιία καταναλώνει πολύ μεγάλες ποσότητες ενέργειας. Οι διαταραχές στα Στενά του Ορμούζ και στην Ερυθρά Θάλασσα επιμηκύνουν τους χρόνους και ανεβάζουν τα ναύλα. Το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Πειραιώς εκτιμά ότι ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν έχει κοστίσει στην Ελλάδα περίπου 3 δισ. ευρώ, με τη ναυτιλία, την ενέργεια και τον πληθωρισμό να αποτελούν τα βασικά κανάλια μετάδοσης.

Τι κάνει η κυβέρνηση;

Η κυβέρνηση στηρίζεται για την ώρα σε μέτρα για τα καύσιμα, με το σκεπτικό ότι η συγκράτηση του ενεργειακού κόστους περιορίζει και τη μετακύλιση στα τρόφιμα. Αυτή ήταν και η λογική της δέσμης του Μαρτίου, όπου η επιδότηση του diesel κίνησης είχε ως στόχο να μη μεταφερθεί η αύξηση του κόστους παραγωγής στις τιμές των προϊόντων.

Ταυτόχρονα, οι ρυθμίσεις εποπτείας της αγοράς παρατείνονται. Οι προμηθευτές θα εξακολουθήσουν να δηλώνουν τις ανατιμήσεις τους στην αρμόδια Αρχή Ελέγχου της Αγοράς ως τον Σεπτέμβριο του 2027. Τα σούπερ μάρκετ θα συνεχίσουν να κοινοποιούν ενδεικτικές τιμές για φρούτα και λαχανικά. Έως το τέλος του 2026 ισχύει η απαγόρευση προσφορών για τρεις μήνες σε προϊόντα που έχουν ανατιμηθεί. Μόνο που τα παραπάνω μέτρα, που ίσχυαν και τους προηγούμενους μήνες, δεν κατάφεραν να ανακουφίσουν τα νοικοκυριά από τη συσσωρευμένη άνοδο της ακρίβειας. Τι μας εγγυάται ότι θα το καταφέρουν τώρα, εν μέσω νέων αναταράξεων;