Ν.Παπανικολάου-Ψυχολόγος: «Ότι απαγορεύεται γίνεται πιο ελκυστικό ειδικά σε ανηλίκους»

Σε μια περίοδο όπου η δημόσια συζήτηση για τη χρήση των social media από ανηλίκους αποκτά χαρακτηριστικά πολιτικής αντιπαράθεσης μετά την απόφαση της κυβέρνησης για απαγόρευση χρήσης τους από ανηλίκους κάτω των 15 ετών, η επιστημονική φωνή επιχειρεί να βάλει τα πράγματα στη θέση τους.

Στο μικρόφωνο του Politica 89.8 και στην εκπομπή «Καθαρά Πολιτικά», ο κλινικός ψυχολόγος Νίκος Παπανικολάου μίλησε στον Χρήστο Κώνστα, σκιαγραφώντας με σαφήνεια το πραγματικό πρόβλημα πίσω από την υπερβολική χρήση των κοινωνικών δικτύων και αποδομώντας την ψευδαίσθηση ότι οι απαγορεύσεις μπορούν από μόνες τους να δώσουν λύση.

Ο κ. Παπανικολάου ανέδειξε τις παγίδες της ψηφιακής εποχής για τους ανηλίκους, θέτοντας στο επίκεντρο όχι μόνο τα παιδιά, αλλά και τους ίδιους τους ενήλικες.

Η συζήτηση δεν ξεκινά από ιδεολογικές θέσεις, αλλά από δεδομένα. Όπως τόνισε ο κλινικός ψυχολόγος, η σύνδεση της υπερβολικής χρήσης social media με προβλήματα ψυχικής υγείας είναι πλέον επιστημονικά τεκμηριωμένη.

Από διαταραχές ύπνου και αυξημένο άγχος μέχρι την πίεση της συνεχούς σύγκρισης με μη ρεαλιστικά πρότυπα και το φαινόμενο του κυβερνοεκφοβισμού, οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές στις νεότερες ηλικίες. Και μάλιστα, όπως επισημαίνει, η έκθεση ξεκινά πλέον από τις τελευταίες τάξεις του δημοτικού, γεγονός που μετατοπίζει το πρόβλημα σε ακόμη πιο ευάλωτες ηλικίες.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και το φαινόμενο του «ψηφιακού εθισμού», το οποίο συνδέεται άμεσα με τους αλγόριθμους των πλατφορμών και την ατελείωτη ροή περιεχομένου που κρατά τον χρήστη εγκλωβισμένο στην οθόνη.

Η απαγόρευση ως «πυροσβεστικό μέτρο»

Παρά τη σοβαρότητα του προβλήματος, ο Νίκος Παπανικολάου ξεκαθαρίζει ότι η απαγόρευση δεν αποτελεί λύση. Αντιθέτως, ενδέχεται να λειτουργήσει αντίστροφα.

«Ό,τι απαγορεύεται γίνεται πιο ελκυστικό», σημειώνει χαρακτηριστικά, περιγράφοντας τον κίνδυνο δημιουργίας μιας γενιάς παιδιών που θα μάθουν να παρακάμπτουν κανόνες, αποκρύπτοντας την ταυτότητά τους και αναπτύσσοντας συμπεριφορές παραβίασης.

Η απαγόρευση, όπως εξηγεί, μπορεί να λειτουργήσει μόνο ως ένα προσωρινό «φρένο» και όχι ως ουσιαστική παρέμβαση. Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η πρόσβαση, αλλά ο τρόπος χρήσης.

Η ανάγκη για ψηφιακή παιδεία και ευθύνη των εταιρειών

Η ουσιαστική λύση, σύμφωνα με τον ίδιο, βρίσκεται αλλού: στην εκπαίδευση και στη ρύθμιση των ίδιων των πλατφορμών.

Η εισαγωγή της ψηφιακής παιδείας ως βασικού μαθήματος στα σχολεία αποτελεί, όπως τονίζει, αναγκαία προϋπόθεση. Οι οικογένειες συχνά δεν διαθέτουν τα εργαλεία για να καθοδηγήσουν τα παιδιά, άρα το σχολείο καλείται να καλύψει αυτό το κενό.

Ταυτόχρονα, θέτει ευθέως το ζήτημα των αλγορίθμων, οι οποίοι – όπως λέει – ενισχύουν τον εθισμό μέσω του ατελείωτου scrolling. Χωρίς παρέμβαση σε αυτό το επίπεδο, καμία απαγόρευση δεν μπορεί να έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα.

Αναγνωρίζει, ωστόσο, ότι ένα οριζόντιο μέτρο περιορισμού της χρήσης σε ανηλίκους κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση και δεν έρχεται σε αντίθεση με την επιστημονική κοινότητα.

Παρόλα αυτά, επιμένει ότι η αποτελεσματικότητά του θα είναι περιορισμένη, καθώς οι έφηβοι είναι τεχνολογικά πιο εξοικειωμένοι από τους γονείς και μπορούν εύκολα να παρακάμψουν τα εμπόδια.

Το μέτρο, όμως, δίνει κάτι σημαντικό: ένα «εργαλείο» στην οικογένεια, που μέχρι σήμερα εμφανίζεται συχνά ανήμπορη απέναντι στο φαινόμενο.

Από τα social media στον ψηφιακό τζόγο

Η συζήτηση αποκτά ακόμη πιο ανησυχητική διάσταση όταν ο κ. Παπανικολάου αναφέρεται στη μετάβαση από τα παιχνίδια στον ψηφιακό τζόγο.

Παιδιά που ξεκινούν με video games σε ηλικία 9-11 ετών, μπορούν μέσα σε λίγα χρόνια να βρεθούν εκτεθειμένα σε μορφές στοιχηματισμού, ακόμη και με πραγματικά χρήματα, δημιουργώντας τις βάσεις για μελλοντικούς εθισμούς.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο τα παιδιά

Το πρόβλημα, όπως παραδέχεται, δεν αφορά μόνο τους ανηλίκους.

Οι ίδιοι οι ενήλικες συχνά αποτελούν το παράδειγμα προς αποφυγή. Η απώλεια της αίσθησης του χρόνου, η συνεχής ενασχόληση με το κινητό και η αδυναμία αποσύνδεσης είναι συμπεριφορές που μεταφέρονται στα παιδιά.

Η λύση, λοιπόν, ξεκινά από τη συνειδητοποίηση. Από την αναγνώριση του προβλήματος και την αλλαγή καθημερινών συνηθειών.

Ο κλινικός ψυχολόγος δίνει και μια πρακτική, άμεση συμβουλή: αποχή από το κινητό μία ώρα πριν τον ύπνο και μία ώρα μετά το ξύπνημα.

Όπως εξηγεί, η χρήση των social media σε αυτές τις χρονικές ζώνες προκαλεί ένταση στον εγκέφαλο, διαταράσσει τον ύπνο και επηρεάζει συνολικά τη λειτουργία της ημέρας. Αντίθετα, η αποσύνδεση ενισχύει τη χαλάρωση, την ποιότητα ύπνου και – ίσως το σημαντικότερο – την ανθρώπινη επαφή μέσα στην οικογένεια.