Politica 89.8
Ο θάνατος του Στέφανου Μάνου, σε ηλικία 87 ετών, κλείνει ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο της πολιτικής ζωής της Μεταπολίτευσης.
Ένα κεφάλαιο που δεν γράφτηκε πάντοτε με εύκολες λέξεις, ούτε με ασφαλείς πολιτικές επιλογές. Ο ίδιος, άλλωστε, υπήρξε από εκείνους τους πολιτικούς που προτιμούσαν να προκαλούν τη συζήτηση παρά να αναζητούν την άνεση της συναίνεσης.
Ο Στέφανος Μάνος υπήρξε μια ξεχωριστή περίπτωση στον ελληνικό δημόσιο βίο. Βουλευτής από το 1977, υπουργός σε κρίσιμα χαρτοφυλάκια, ιδρυτής αργότερα των Φιλελευθέρων και συνιδρυτής της Δράσης, διένυσε μια πολιτική διαδρομή μεγαλύτερη των τριών δεκαετιών. Δεν έμεινε, όμως, εγκλωβισμένος στα όρια ενός κόμματος. Οι απόψεις του —ιδίως για την οικονομία, το κράτος, τις μεταρρυθμίσεις και την ανάγκη σύγκρουσης με χρόνιες ελληνικές παθογένειες— συχνά τον έφερναν απέναντι ακόμη και στον πολιτικό χώρο από τον οποίο προερχόταν.
Ήταν ένας πολιτικός που μπορούσες εύκολα να διαφωνήσεις μαζί του.
Δυσκολότερα, όμως, μπορούσες να του αρνηθείς ότι είχε θέσεις. Σε μια πολιτική κουλτούρα όπου η ασάφεια πολλές φορές λειτουργεί ως καταφύγιο, ο Μάνος επέλεγε συνήθως την καθαρή διατύπωση, γνωρίζοντας ότι αυτή είχε κόστος. Δεν απέφευγε τη σύγκρουση, δεν φοβόταν τη μειοψηφία και, κυρίως, δεν θεωρούσε ότι η δημοφιλία αποτελεί το μοναδικό μέτρο μιας πολιτικής πρότασης.
Η παρακαταθήκη του δεν βρίσκεται μόνο στις ιδέες που υπερασπίστηκε. Βρίσκεται και στα έργα με τα οποία συνδέθηκε η υπουργική του παρουσία: από τις μεγάλες παρεμβάσεις στις υποδομές και τον σχεδιασμό της Αττικής Οδού μέχρι το νέο αεροδρόμιο στα Σπάτα, το Μετρό της Αθήνας και τη Γέφυρα Ρίου–Αντιρρίου. Έργα που σε διαφορετικές περιόδους ωρίμασαν και υλοποιήθηκαν, αλλά αποτέλεσαν μέρος μιας αντίληψης που ήθελε το κράτος να σχεδιάζει με ορίζοντα μεγαλύτερο από μια κυβερνητική θητεία.
Ασφαλώς, ο Στέφανος Μάνος δεν υπήρξε πολιτικός χωρίς αντιφάσεις ή χωρίς σκληρούς επικριτές. Οι οικονομικές και κοινωνικές του απόψεις προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και αρκετές από τις προτάσεις του θεωρήθηκαν υπερβολικά φιλελεύθερες για την ελληνική πραγματικότητα. Ίσως, όμως, ακριβώς εκεί βρίσκεται ένα σημαντικό στοιχείο της πολιτικής του ταυτότητας: δεν προσπάθησε ιδιαίτερα να γίνει αρεστός σε όλους.
Ακόμη και όταν απομακρύνθηκε από την πρώτη γραμμή της πολιτικής, παρέμεινε παρών στον δημόσιο διάλογο. Έγραφε, σχολίαζε, παρενέβαινε και επέμενε στις απόψεις του για μια Ελλάδα με μικρότερο και αποτελεσματικότερο κράτος, περισσότερη αξιοκρατία, επιχειρηματικότητα και μεγαλύτερη ευθύνη απέναντι στα δημόσια οικονομικά. Στο προσωπικό του ιστολόγιο είχε αναγάγει την «ωμή αλήθεια» και την «απόλυτη ειλικρίνεια» σε βασικές προϋποθέσεις της σχέσης ανάμεσα στον πολίτη και στους αντιπροσώπους του.
Στον αποχαιρετισμό ενός πολιτικού, όμως, η αποτίμηση δεν χρειάζεται να μετατρέπεται ούτε σε αγιογραφία ούτε σε αναδρομική δικαίωση κάθε επιλογής του. Ο σεβασμός στη διαδρομή του Στέφανου Μάνου βρίσκεται ίσως αλλού: στην αναγνώριση ότι υπήρξε ένας πολιτικός με προσωπικό στίγμα, που είχε το θάρρος να λέει πράγματα τα οποία συχνά δεν ήθελε να ακούσει το ακροατήριό του.
Κάποιες από τις ιδέες του δικαιώθηκαν από τον χρόνο. Άλλες εξακολουθούν να προκαλούν αντιπαράθεση. Αυτό, όμως, είναι ίσως το χαρακτηριστικό μιας πολιτικής παρουσίας που είχε πραγματικό περιεχόμενο: αφήνει πίσω της συζητήσεις που συνεχίζονται και μετά την αποχώρηση του ανθρώπου που τις προκάλεσε.
Ο Στέφανος Μάνος έφυγε στις 15 Αυγούστου 2026. Μαζί του φεύγει ένας από τους πλέον αναγνωρίσιμους εκπροσώπους μιας φιλελεύθερης, μεταρρυθμιστικής αντίληψης που για πολλά χρόνια παρέμενε μειοψηφική στην Ελλάδα.
Μένει, όμως, κάτι περισσότερο από τις κυβερνητικές θέσεις, τις κομματικές διαδρομές και τις πολιτικές συγκρούσεις: η εικόνα ενός ανθρώπου που επέμενε ότι η πολιτική οφείλει να λέει την αλήθεια όπως την αντιλαμβάνεται — ακόμη κι όταν αυτή δεν είναι δημοφιλής.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ταιριαστό αντίο στον Στέφανο Μάνο.
Έναν πολιτικό με τον οποίο δεν ήταν απαραίτητο να συμφωνείς για να αναγνωρίζεις ότι είχε κάτι δικό του να πει.
Ήταν λίγοι εκείνοι που υποστήριξαν ότι ο Στέφανος Μάνος θα μπορούσε να ήταν ισόβιος Υπουργός σε κάθε κυβέρνηση.
Όμως οι κυβερνήσεις ακόμα και εκείνες που ο ίδιος ήταν ιδεολογικοπολιτικά κοντά δεν ένιωθαν βολικά.
Γιατί η ελληνική πολιτική σκηνή δεν θέλει Μάνους.
Ένας από τους τελευταίους μεγάλους Έλληνες πολιτικούς έφυγε.
Ας μείνει…σε όσους μείνει το έργο του και η πολιτική σκέψη του ως παρακαταθήκη.
