Politica 89.8
Ρούμπιο στην Πνύκα: Όταν οι πρωταγωνιστές της παρακμής παριστάνουν τους σωτήρες του δυτικού πολιτισμού
Υπάρχει κάτι βαθιά προκλητικό, σχεδόν προσβλητικό για την ιστορική μνήμη, στην εικόνα του Μάρκο Ρούμπιο να στέκεται στην Πνύκα, με φόντο τον Παρθενώνα, και να παραδίδει μαθήματα για τη σωτηρία του δυτικού πολιτισμού από την παρακμή. Ο υπουργός Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών, ο πολιτικός εκπρόσωπος του Ντόναλντ Τραμπ, ενός ηγέτη που έχει αναγάγει την αλαζονεία σε πολιτική μέθοδο, την παραπληροφόρηση σε εργαλείο εξουσίας και τον θεσμικό εκφοβισμό σε κυβερνητική πρακτική, εμφανίστηκε στον τόπο όπου γεννήθηκε η δημοκρατική πολιτική σκέψη για να μας εξηγήσει πώς θα υπερασπιστούμε τις αξίες της Δύσης.
Πρόκειται για μια ιστορική ειρωνεία τεραστίων διαστάσεων. Ένας από τους κορυφαίους εκφραστές μιας αμερικανικής ηγεσίας που αποτελεί μία από τις πιο παρακμιακές εκδοχές εξουσίας στη σύγχρονη ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών, επιχειρεί να εμφανιστεί ως θεματοφύλακας του πολιτισμού που η ίδια αυτή η ηγεσία υπονομεύει. Μιας ηγεσίας που περιφρονεί τους δημοκρατικούς περιορισμούς όταν τη δυσκολεύουν, συγκρούεται με την επιστημονική γνώση όταν δεν εξυπηρετεί την πολιτική της, εργαλειοποιεί τον φόβο και αντιμετωπίζει τις διεθνείς σχέσεις ως συναλλαγές μεταξύ ισχυρών και αδύναμων.
Και όλα αυτά με φόντο την Ακρόπολη. Το κορυφαίο σύμβολο ενός πολιτισμού που δεν μεγαλούργησε απλώς επειδή απέκτησε ισχύ, αλλά επειδή έθεσε τα θεμέλια της φιλοσοφίας, της κριτικής σκέψης, της πολιτικής λογοδοσίας και της αναζήτησης του μέτρου.
Η ομιλία του Ρούμπιο δεν ήταν μια αθώα ιστορική αναδρομή ούτε μια συνηθισμένη διπλωματική φιλοφρόνηση προς την Ελλάδα. Ήταν μια μεθοδική απόπειρα ιδεολογικής νομιμοποίησης του τραμπισμού μέσω της αρχαιοελληνικής κληρονομιάς. Μια προσπάθεια να εμφανιστεί το δόγμα «Πρώτα η Αμερική» ως φυσική συνέχεια μιας ιστορικής διαδρομής δυόμισι χιλιάδων ετών. Να αποκτήσει η πολιτική της ωμής ισχύος το ηθικό κύρος του Παρθενώνα.
Μόνο που ανάμεσα στα όσα διακήρυξε ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών και στα έργα της κυβέρνησης την οποία εκπροσωπεί ανοίγεται ένα χάσμα. Και αυτό το χάσμα αποκαλύπτει πολύ περισσότερα για τη σημερινή κρίση της Δύσης από όσα επιχείρησε να μας εξηγήσει ο ίδιος.
Επικαλούνται τη δημοκρατία εκείνοι που αρνήθηκαν να αποδεχθούν τη δημοκρατική ετυμηγορία
Ο Ρούμπιο επέλεξε να εξυμνήσει την αρχαία Αθήνα ως γενέτειρα της δημοκρατίας, του νόμου και της πολιτικής αρετής. Αναφέρθηκε στην ιστορική κληρονομιά των Ελλήνων, στη συμβολή τους στη συγκρότηση των δυτικών θεσμών και στην ανάγκη υπεράσπισης των αξιών που κληρονομήσαμε.
Θα μπορούσε κανείς να συμφωνήσει με τις διαπιστώσεις του, αν δεν υπήρχε μια εξαιρετικά ενοχλητική λεπτομέρεια.
Ο πολιτικός ηγέτης τον οποίο υπηρετεί αρνήθηκε να αποδεχθεί την εκλογική του ήττα το 2020. Ο Ντόναλντ Τραμπ αμφισβήτησε το αποτέλεσμα των αμερικανικών εκλογών, διέδωσε επανειλημμένα αβάσιμους ισχυρισμούς περί εκτεταμένης νοθείας και συνέβαλε στη δημιουργία του πολιτικού κλίματος που κορυφώθηκε με την εισβολή στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου 2021.
Εκείνη την ημέρα, η αμερικανική δημοκρατία βρέθηκε αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή επίθεση εναντίον της συνταγματικής διαδικασίας μεταβίβασης της εξουσίας. Και όταν ο Τραμπ επέστρεψε στον Λευκό Οίκο, τον Ιανουάριο του 2025, προχώρησε σε ευρύτατες απονομές χάριτος και μειώσεις ποινών για πρόσωπα που είχαν καταδικαστεί για τα γεγονότα της 6ης Ιανουαρίου, ακόμη και για σοβαρές βίαιες πράξεις.
Αυτή είναι η πραγματικότητα πίσω από τα μεγαλόστομα λόγια περί δημοκρατικής κληρονομιάς.
Πώς μπορείς να επικαλείσαι τη δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας όταν εκπροσωπείς έναν πρόεδρο που αμφισβήτησε τη θεμελιώδη αρχή της ειρηνικής εναλλαγής της εξουσίας; Πώς μπορείς να εξυμνείς τον σεβασμό στους θεσμούς όταν η δική σου πολιτική παράταξη αντιμετωπίζει τους θεσμούς ως αποδεκτούς μόνο εφόσον εξυπηρετούν τις επιδιώξεις της;
Η δημοκρατία δεν είναι αρχαιολογικό μνημείο για να το χρησιμοποιούν οι πολιτικοί ως φόντο στις φωτογραφίες τους. Δεν είναι μια ιστορική αναφορά που επιστρατεύεται κατά περίπτωση για να προσδώσει κύρος σε μια ομιλία.
Η δημοκρατία είναι καθημερινή πολιτική δέσμευση. Είναι ο σεβασμός στη λαϊκή ετυμηγορία, στην ανεξαρτησία των θεσμών, στην ελευθερία της διαφωνίας και, πάνω απ’ όλα, στην αρχή ότι κανένας ηγέτης δεν βρίσκεται υπεράνω των κανόνων.
Η δημοκρατική σου αξιοπιστία δεν δοκιμάζεται όταν κερδίζεις την εξουσία. Δοκιμάζεται όταν τη χάνεις. Και σε αυτή τη δοκιμασία ο Ντόναλντ Τραμπ απέτυχε παταγωδώς.
Υμνούν την επιστημονική πρόοδο, αλλά πολεμούν την επιστήμη όταν τους ενοχλεί
Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών αναφέρθηκε στην αρχαιοελληνική αναζήτηση της γνώσης, στην ανθρώπινη περιέργεια, στην επιστημονική σκέψη και στη μεγάλη πνευματική διαδρομή που συνέδεσε τους Έλληνες φιλοσόφους με τις κατακτήσεις της νεότερης επιστήμης.
Πράγματι, η επιστημονική μέθοδος, η αμφισβήτηση της αυθεντίας και η διαρκής αναζήτηση της αλήθειας αποτελούν θεμελιώδεις κατακτήσεις του δυτικού πολιτισμού.
Μόνο που η κυβέρνηση Τραμπ έχει επιδείξει μια εξαιρετικά προβληματική σχέση με αυτές ακριβώς τις κατακτήσεις.
Ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος έχει επανειλημμένα υποβαθμίσει την επιστημονική συναίνεση για την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή. Η κυβέρνησή του έχει προωθήσει την αποδυνάμωση περιβαλλοντικών προστασιών, έχει συγκρουστεί με πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα και έχει επιχειρήσει να επιβάλει πολιτικές προτεραιότητες σε πεδία που απαιτούν επιστημονική ανεξαρτησία.
Η αντίφαση είναι κραυγαλέα.
Δεν μπορείς να επικαλείσαι τον Γαλιλαίο ως σύμβολο της ανθρώπινης προόδου και ταυτόχρονα να αντιμετωπίζεις την επιστημονική τεκμηρίωση ως εχθρική δραστηριότητα όταν συγκρούεται με την πολιτική σου ατζέντα.
Δεν μπορείς να υμνείς την ελευθερία της γνώσης και την ίδια στιγμή να επιχειρείς να πειθαρχήσεις τους θεσμούς που την παράγουν.
Η επιστήμη ασφαλώς υπόκειται σε κριτική. Αυτό είναι άλλωστε το θεμέλιο της επιστημονικής μεθόδου. Όμως η κριτική που βασίζεται σε δεδομένα δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική απαξίωση της γνώσης επειδή τα συμπεράσματά της είναι ανεπιθύμητα.
Η πραγματική παρακμή αρχίζει όταν η εξουσία δεν προσπαθεί να κατανοήσει την πραγματικότητα, αλλά απαιτεί από την πραγματικότητα να προσαρμοστεί στις επιθυμίες της.
Και αυτό δεν είναι αναγέννηση του δυτικού πολιτισμού. Είναι επιστροφή σε εποχές όπου η πολιτική και θρησκευτική αυθεντία απαιτούσαν από τη γνώση να υποτάσσεται στην εξουσία.
Μιλούν για ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ενώ επενδύουν πολιτικά στον φόβο και στον αποκλεισμό
Στην ομιλία του, ο Ρούμπιο επιχείρησε να συνδέσει την αναγέννηση της Δύσης με την εθνική αυτοπεποίθηση, την ιστορική υπερηφάνεια και την ανάγκη υπεράσπισης των εθνικών συμφερόντων. Υποστήριξε ότι οι δυτικές κοινωνίες οδηγήθηκαν σε κρίση επειδή απομακρύνθηκαν από την ιστορική τους ταυτότητα και αντιμετώπισαν τον εθνικισμό με καχυποψία.
Πρόκειται για μια ιδεολογική κατασκευή που επιχειρεί να παρουσιάσει τον εθνικισμό ως αυτονόητη προϋπόθεση πολιτισμικής επιβίωσης.
Μόνο που ο πατριωτισμός δεν ταυτίζεται με τον εθνικισμό. Η αγάπη για την πατρίδα δεν προϋποθέτει εχθρότητα απέναντι στους άλλους λαούς. Και η προστασία της εθνικής ταυτότητας δεν απαιτεί την καλλιέργεια φόβου απέναντι στον διαφορετικό.
Η κυβέρνηση Τραμπ έχει επενδύσει συστηματικά στη σκληρή αντιμεταναστευτική ρητορική, στις μαζικές απελάσεις και στην παρουσίαση της μετανάστευσης ως απειλής για την ασφάλεια, την κοινωνική συνοχή και την πολιτισμική ταυτότητα της Αμερικής.
Ασφαλώς κάθε κράτος έχει δικαίωμα και υποχρέωση να διαμορφώνει μεταναστευτική πολιτική και να προστατεύει τα σύνορά του. Όμως άλλο πράγμα η εφαρμογή κανόνων και άλλο η συστηματική δαιμονοποίηση ανθρώπων λόγω της καταγωγής ή της μεταναστευτικής τους ιδιότητας.
Η ειρωνεία γίνεται ακόμη μεγαλύτερη αν αναλογιστεί κανείς ότι ο ίδιος ο Μάρκο Ρούμπιο είναι γιος Κουβανών μεταναστών. Η οικογενειακή του διαδρομή αποτελεί μέρος της ιστορίας μιας Αμερικής που οικοδομήθηκε και από ανθρώπους οι οποίοι εγκατέλειψαν τις πατρίδες τους αναζητώντας μια καλύτερη ζωή.
Η Δύση δεν μεγαλούργησε επειδή ύψωσε μόνο τείχη. Μεγαλούργησε και επειδή δημιούργησε χώρους ανταλλαγής ιδεών, πολιτισμών και γνώσεων.
Η αρχαία Ελλάδα, την οποία τόσο επιλεκτικά επικαλείται ο Ρούμπιο, δεν υπήρξε ένας πολιτισμός απομονωμένος από τον υπόλοιπο κόσμο. Αναπτύχθηκε μέσα από εμπορικές, πνευματικές και πολιτισμικές επαφές με άλλους λαούς της Μεσογείου και της Ανατολής.
Η προσπάθεια, επομένως, να παρουσιαστεί η πολιτισμική περιχαράκωση ως ιστορική επιταγή της αρχαιοελληνικής κληρονομιάς δεν αποτελεί απλώς μια αμφισβητήσιμη πολιτική θέση. Αποτελεί και μια βαθιά επιλεκτική ανάγνωση της ίδιας της ιστορίας.
Το δόγμα της ισχύος και η υποκρισία περί εθνικής κυριαρχίας
Ίσως το πιο αποκαλυπτικό σημείο της ομιλίας του Ρούμπιο να ήταν η υπεράσπιση της εθνικής ισχύος ως κεντρικού στοιχείου της πολιτικής αναγέννησης της Δύσης.
Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών παρουσίασε την απροκάλυπτη επιδίωξη των εθνικών συμφερόντων ως αναγκαία απάντηση στην παρακμή και υποστήριξε ότι τα δυτικά κράτη πρέπει να ανακτήσουν την αυτοπεποίθηση και τη δύναμή τους.
Ας δεχθούμε, για χάρη της συζήτησης, αυτή τη συλλογιστική.
Ισχύει όμως για όλους ή μόνο για τις Ηνωμένες Πολιτείες;
Όταν η Αμερική επιβάλλει δασμούς, το κάνει στο όνομα του εθνικού συμφέροντος. Όταν οι Ευρωπαίοι επιχειρούν να προστατεύσουν τη δική τους παραγωγική βάση, αντιμετωπίζουν συχνά την πίεση της Ουάσιγκτον.
Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες απαιτούν μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες από τους συμμάχους τους, επικαλούνται την ανάγκη δικαιότερης κατανομής των βαρών. Όταν όμως η Ευρώπη συζητά την ανάγκη πραγματικής στρατηγικής αυτονομίας, η αμερικανική στάση δεν είναι πάντοτε εξίσου ενθουσιώδης.
Πρόκειται τελικά για μια αντίληψη ισότιμης εθνικής κυριαρχίας ή για ένα σύστημα όπου οι υπόλοιποι οφείλουν να υπερασπίζονται τα εθνικά τους συμφέροντα μόνο στον βαθμό που δεν συγκρούονται με τα αμερικανικά;
Το ερώτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα.
Ο Ρούμπιο μάς αποκάλεσε υποδειγματικό σύμμαχο. Ωραία λόγια, χρήσιμα για τη διπλωματική επικοινωνία και ασφαλώς ευχάριστα για μια κυβέρνηση που επιδιώκει να παρουσιάζει τις ελληνοαμερικανικές σχέσεις ως προσωπική της επιτυχία.
Όμως η εξωτερική πολιτική δεν αξιολογείται με βάση τις φιλοφρονήσεις.
Αξιολογείται με βάση τα αποτελέσματα.
Η Ελλάδα χρειάζεται σαφή σεβασμό στα κυριαρχικά της δικαιώματα, συνεπή υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου και συγκεκριμένες εγγυήσεις απέναντι στις απειλές που αντιμετωπίζει.
Και οφείλουμε να αναρωτηθούμε: Τι ακριβώς σημαίνει για την Ελλάδα ένα διεθνές σύστημα στο οποίο η ισχύς αναγορεύεται σε υπέρτατη πολιτική αξία;
Τι σημαίνει για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις η αποδυνάμωση των διεθνών κανόνων και η ενίσχυση της λογικής των συναλλαγών μεταξύ ισχυρών ηγετών;
Πόσο ασφαλής μπορεί να αισθάνεται μια χώρα όταν η εφαρμογή του διεθνούς δικαίου εξαρτάται από το κατά πόσο εξυπηρετεί τις προτεραιότητες μιας υπερδύναμης;
Για την Ελλάδα, το δίκαιο του ισχυρού δεν αποτελεί πολιτισμική αναγέννηση. Αποτελεί υπαρξιακό στρατηγικό κίνδυνο.
Και αυτό είναι ένα ερώτημα που δεν απαντιέται ούτε με εγκώμια για τον ελληνικό πολιτισμό ούτε με φωτογραφίες κάτω από την Ακρόπολη.
Επικαλούνται την αρετή, ενώ έχουν μετατρέψει την πολιτική χυδαιότητα σε μέθοδο εξουσίας
Ο Ρούμπιο μίλησε για την αρετή, την τιμή, το θάρρος, την ευθύνη και την υπερηφάνεια. Έννοιες που πράγματι βρίσκονται στον πυρήνα της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας.
Αλλά πώς συμβιβάζονται αυτές οι έννοιες με τη δημόσια πολιτική συμπεριφορά του Ντόναλντ Τραμπ;
Ενός ηγέτη που έχει αναγάγει την προσωπική προσβολή σε καθημερινό πολιτικό εργαλείο, που απαξιώνει συστηματικά τους αντιπάλους του, που αντιμετωπίζει τη δημόσια κριτική ως εχθρική ενέργεια και που έχει επιχειρήσει επανειλημμένα να ταυτίσει την προσωπική του πολιτική επιβίωση με το συμφέρον του αμερικανικού έθνους.
Ενός προέδρου που καταδικάστηκε ποινικά στη Νέα Υόρκη για 34 κακουργηματικές πράξεις παραποίησης επιχειρηματικών αρχείων και παρ’ όλα αυτά επέστρεψε στην προεδρία παρουσιάζοντας τις δικαστικές του περιπέτειες ως απόδειξη πολιτικής δίωξης.
Η αριστοτελική έννοια της αρετής δεν έχει καμία σχέση με την αντίληψη ότι η πολιτική επιτυχία δικαιολογεί κάθε συμπεριφορά. Η αρχαιοελληνική αναζήτηση του μέτρου δεν συμβιβάζεται με την αποθέωση της αλαζονείας. Και η πολιτική ευθύνη δεν μπορεί να υποκαθίσταται από την απαίτηση προσωπικής αφοσίωσης στον ηγέτη.
Αυτό είναι ίσως το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της ιδεολογικής κατασκευής που επιχείρησε να παρουσιάσει ο Ρούμπιο.
Επέλεξε από την αρχαία ελληνική παράδοση όσα εξυπηρετούσαν το αφήγημα της ισχύος. Τον ηρωισμό, την υπερηφάνεια, την αγωνιστικότητα, την επιδίωξη της υπεροχής.
Άφησε όμως στο περιθώριο μια εξίσου θεμελιώδη διάσταση του ελληνικού πολιτισμού: την προειδοποίηση απέναντι στην ύβρη.
Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν πολύ καλά ότι η ανεξέλεγκτη ισχύς, όταν συνοδεύεται από αλαζονεία και περιφρόνηση των ορίων, μπορεί να οδηγήσει στην καταστροφή.
Αυτό διδάσκουν οι τραγωδίες. Αυτό αναδεικνύει η φιλοσοφική αναζήτηση του μέτρου. Αυτό αποτυπώνεται ακόμη και στην πολιτική ιστορία της ίδιας της Αθήνας.
Ο Ρούμπιο ήρθε να μας μιλήσει για τη δύναμη των αρχαίων Ελλήνων. Ξέχασε όμως να μας μιλήσει για το μέτρο τους. Και κυρίως για τις συνέπειες της ύβρεως.
Η Δύση δεν οικοδομήθηκε μόνο με στρατούς και αυτοκρατορίες
Θα ήταν επιφανειακό να υποστηρίξει κανείς ότι όλα όσα είπε ο Ρούμπιο ήταν λανθασμένα.
Η Δύση αντιμετωπίζει πράγματι βαθιά προβλήματα. Η αποβιομηχάνιση, η διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων, η συγκέντρωση οικονομικής ισχύος, η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς και η τεχνολογική εξάρτηση αποτελούν πραγματικές προκλήσεις.
Είναι επίσης αλήθεια ότι οι δυτικές κοινωνίες χρειάζονται παραγωγική ανασυγκρότηση, συλλογική αυτοπεποίθηση και ισχυρότερη δημοκρατική νομιμοποίηση.
Όμως από αυτή τη διαπίστωση μέχρι το συμπέρασμα ότι η απάντηση είναι ο τραμπικός εθνικισμός υπάρχει μια τεράστια ιδεολογική απόσταση.
Η μεταπολεμική Δύση δεν οικοδομήθηκε αποκλειστικά πάνω στη στρατιωτική ισχύ και στην οικονομική κυριαρχία.
Οικοδομήθηκε επίσης πάνω στο κράτος δικαίου, στην ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, στην ελευθερία του Τύπου, στην κοινωνική προστασία, στη δημόσια παιδεία, στην επιστημονική συνεργασία και στη δημιουργία διεθνών θεσμών.
Η Ευρώπη, ειδικότερα, κατάφερε να μετατρέψει μια ήπειρο που είχε αιματοκυλιστεί από δύο παγκόσμιους πολέμους σε ένα ιστορικό εγχείρημα συνεργασίας και ειρήνης.
Δεν το πέτυχε επειδή εξαφάνισε τα εθνικά συμφέροντα. Το πέτυχε επειδή αναγνώρισε ότι τα εθνικά συμφέροντα χρειάζονται κανόνες, περιορισμούς και θεσμούς ώστε να μην οδηγούν διαρκώς σε συγκρούσεις.
Αυτή υπήρξε μια από τις σημαντικότερες πολιτικές κατακτήσεις της σύγχρονης Δύσης.
Η αντικατάσταση αυτής της λογικής από ένα σύστημα όπου κυριαρχούν αποκλειστικά η οικονομική πίεση, η στρατιωτική υπεροχή και οι προσωπικές συναλλαγές των ηγετών δεν συνιστά επιστροφή στο μεγαλείο.
Συνιστά επιστροφή σε μια πολύ παλαιότερη και πολύ πιο επικίνδυνη αντίληψη των διεθνών σχέσεων.
Η πραγματική δύναμη ενός πολιτισμού δεν αποτυπώνεται μόνο στην ικανότητά του να επιβάλλεται. Αποτυπώνεται και στην ικανότητά του να αυτοπεριορίζεται, να προστατεύει τους αδύναμους και να εφαρμόζει τις αρχές του ακόμη και όταν αυτές συγκρούονται με τα άμεσα συμφέροντά του.
Η επιλεκτική καπηλεία της αρχαιοελληνικής κληρονομιάς
Ο Μάρκο Ρούμπιο επιχείρησε ουσιαστικά να παρουσιάσει την αρχαία Ελλάδα ως ιδεολογικό πρόγονο μιας σύγχρονης πολιτικής αντίληψης που τοποθετεί την εθνική ισχύ στο επίκεντρο των πάντων.
Όμως η αρχαία ελληνική κληρονομιά δεν είναι ένα ενιαίο πολιτικό εγχειρίδιο που μπορεί να χρησιμοποιείται για να δικαιολογεί οποιαδήποτε σύγχρονη ιδεολογία.
Υπάρχει η Ελλάδα του ηρωισμού και της στρατιωτικής ισχύος. Υπάρχει όμως και η Ελλάδα του Σωκράτη, που αμφισβητούσε τις βεβαιότητες της εξουσίας.
Υπάρχει η Ελλάδα της φιλοδοξίας και της υπεροχής. Υπάρχει όμως και η Ελλάδα του Αριστοτέλη, που αναζητούσε την αρετή μέσα από τη μεσότητα και τη λογική.
Υπάρχει η Ελλάδα των μεγάλων στρατιωτικών επιτευγμάτων. Υπάρχει όμως και η Ελλάδα των τραγικών ποιητών, που προειδοποιούσαν για την αλαζονεία, την αυθαιρεσία και την καταστροφική τύφλωση των ισχυρών.
Και υπάρχει, βεβαίως, η ίδια η ιστορία της αθηναϊκής δημοκρατίας, με τις κατακτήσεις αλλά και τις αντιφάσεις της.
Η Αθήνα δημιούργησε έναν από τους σημαντικότερους πολιτισμούς στην ανθρώπινη ιστορία. Ταυτόχρονα όμως εξελίχθηκε σε αυτοκρατορική δύναμη, η αλαζονεία της οποίας συνέβαλε στις συγκρούσεις που τελικά την αποδυνάμωσαν.
Ο Θουκυδίδης, τον οποίο θα άξιζε να μελετούν περισσότερο όσοι υμνούν την ανεξέλεγκτη ισχύ, μας κληροδότησε μια από τις πιο διεισδυτικές αναλύσεις των σχέσεων δύναμης, φόβου, συμφέροντος και πολιτικής καταστροφής.
Το μάθημα της αρχαίας Ελλάδας δεν είναι μόνο πώς αποκτά κανείς ισχύ.
Είναι και πώς η ισχύς, όταν αποδεσμεύεται από το μέτρο, τη δικαιοσύνη και την πολιτική σύνεση, μπορεί να καταστρέψει ακόμη και εκείνον που την κατέχει.
Αυτό το μάθημα απουσίαζε από την ομιλία του Ρούμπιο.
Όχι τυχαία.
Διότι θα ήταν εξαιρετικά άβολο για έναν υπουργό της κυβέρνησης Τραμπ να αναπτύξει, μπροστά στον Παρθενώνα, μια πολιτική φιλοσοφία βασισμένη στον αυτοπεριορισμό της εξουσίας, στον σεβασμό των θεσμών και στην αποφυγή της αλαζονείας.
Δεν θέλουν απλώς να σώσουν τη Δύση, θέλουν να αλλάξουν το νόημά της
Αυτό είναι το βαθύτερο πολιτικό περιεχόμενο της παρέμβασης του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών.
Ο Ρούμπιο δεν επιχείρησε απλώς να περιγράψει την κρίση της Δύσης. Επιχείρησε να επαναπροσδιορίσει τι σημαίνει δυτικός πολιτισμός.
Να μετατοπίσει το κέντρο βάρους από τις δημοκρατικές κατακτήσεις, τα κοινωνικά δικαιώματα, τον θεσμικό έλεγχο και τη διεθνή συνεργασία προς την εθνική ισχύ, την πολιτισμική αντιπαράθεση και την απροκάλυπτη επιδίωξη γεωπολιτικής υπεροχής.
Να παρουσιάσει την πολιτική φιλοσοφία του τραμπισμού ως ιστορική αναγκαιότητα και όχι ως μια συγκεκριμένη, βαθιά αμφισβητήσιμη πολιτική επιλογή.
Πρόκειται για μια εξαιρετικά επικίνδυνη αντιστροφή.
Διότι η παρακμή της Δύσης δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με την αποδυνάμωση των ίδιων των αρχών που συνέβαλαν στη δημοκρατική της εξέλιξη.
Δεν μπορείς να προστατεύσεις τη δημοκρατία υπονομεύοντας την εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς.
Δεν μπορείς να υπερασπιστείς την ελευθερία καλλιεργώντας την εχθρότητα απέναντι στη διαφωνία.
Δεν μπορείς να αναγεννήσεις την επιστημονική πρόοδο απαξιώνοντας την επιστημονική γνώση.
Δεν μπορείς να επικαλείσαι την ανθρώπινη αξιοπρέπεια όταν μετατρέπεις ολόκληρες κοινωνικές ομάδες σε αποδιοπομπαίους τράγους.
Και δεν μπορείς να μιλάς για διεθνή σταθερότητα όταν αντιμετωπίζεις τις διεθνείς σχέσεις αποκλειστικά ως πεδίο επιβολής του ισχυρότερου.
Αν υπάρχει σήμερα πραγματική απειλή για τον δυτικό πολιτισμό, αυτή δεν προέρχεται μόνο από τους εξωτερικούς ανταγωνιστές του.
Προέρχεται και από την εσωτερική διάβρωση των δημοκρατικών του αξιών. Από την κανονικοποίηση της πολιτικής χυδαιότητας. Από την περιφρόνηση της αλήθειας. Από την υποχώρηση του δημόσιου διαλόγου μπροστά στον φανατισμό. Από την αντικατάσταση της πολιτικής ευθύνης από τη λατρεία του ηγέτη.
Και αυτή είναι μια πραγματικότητα που η σημερινή αμερικανική ηγεσία όχι μόνο δεν αντιμετωπίζει, αλλά σε σημαντικό βαθμό επιτείνει.
Ο Παρθενώνας δεν είναι σκηνικό για το πολιτικό ξέπλυμα της παρακμής
Η εικόνα του Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα θα μπορούσε να αποτελέσει μια σημαντική στιγμή πολιτισμικού και ιστορικού αναστοχασμού.
Αντί γι’ αυτό, μετατράπηκε σε μια επίδειξη ιδεολογικής αυταρέσκειας, όπου η αρχαιοελληνική κληρονομιά χρησιμοποιήθηκε για να προσδώσει ιστορικό βάθος και ηθική νομιμοποίηση σε μια σύγχρονη πολιτική αντίληψη που συχνά συγκρούεται με θεμελιώδεις κατακτήσεις της δημοκρατικής Δύσης.
Ο Παρθενώνας, όμως, δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο μιας πολιτικής σκηνοθεσίας.
Και η Πνύκα δεν είναι απλώς ένα εντυπωσιακό βήμα για να εκφωνούν οι ισχυροί του κόσμου μεγαλόστομους λόγους περί πολιτισμού.
Είναι ένας τόπος που συμβολίζει την ανάγκη η εξουσία να εκτίθεται στη δημόσια κρίση, στην αντιπαράθεση και στη λογοδοσία.
Η πραγματική παρακμή ενός πολιτισμού δεν αρχίζει όταν οι πολίτες αμφισβητούν το μεγαλείο του. Αρχίζει όταν παύουν να αμφισβητούν την εξουσία του.
Όταν η πολιτική αλαζονεία παρουσιάζεται ως αποφασιστικότητα. Όταν η περιφρόνηση των θεσμών βαφτίζεται εθνική αναγέννηση. Όταν η επιστημονική άγνοια μετατρέπεται σε πολιτική ταυτότητα. Όταν ο αυταρχισμός εμφανίζεται ως ισχυρή ηγεσία. Όταν η ισχύς θεωρείται επαρκής δικαιολογία για κάθε πράξη.
Αυτή είναι η πραγματική απειλή για τον δυτικό πολιτισμό.
Και γι’ αυτό η παρουσία του Ρούμπιο μπροστά στον Παρθενώνα δεν ήταν απλώς μια πολιτική αντίφαση. Ήταν μια σχεδόν συμβολική αποτύπωση της ίδιας της κρίσης που υποτίθεται ότι ήρθε να καταγγείλει.
Ο εκπρόσωπος μιας ηγεσίας που διαβρώνει θεμελιώδεις κατακτήσεις του δυτικού πολιτισμού εμφανίστηκε στον τόπο όπου γεννήθηκαν ορισμένες από τις σημαντικότερες αξίες του, για να μας παραδώσει μαθήματα περί παρακμής.
Μόνο που το μεγαλείο της αρχαίας Ελλάδας δεν βρίσκεται αποκλειστικά στους ναούς, στα αγάλματα και στις ένδοξες ιστορικές αναμνήσεις της.
Βρίσκεται πρωτίστως στις ιδέες της. Στην αμφισβήτηση της αυθεντίας. Στην αναζήτηση της αλήθειας. Στην πολιτική σκέψη. Στην προειδοποίηση απέναντι στην ύβρη. Στην αντίληψη ότι η ισχύς χωρίς μέτρο μπορεί να γίνει καταστροφική.
Ίσως, λοιπόν, το σημαντικότερο μάθημα που θα μπορούσε να πάρει ο Μάρκο Ρούμπιο από την αρχαία Ελλάδα να μην είναι πώς αποκτάς περισσότερη δύναμη, αλλά πώς μαθαίνεις να βάζεις όρια στη δύναμή σου.
Γιατί ο πολιτισμός δεν μετριέται μόνο από όσα μπορείς να επιβάλεις. Μετριέται κυρίως από όσα επιλέγεις να μην επιβάλεις, ακόμη κι όταν έχεις τη δύναμη να το κάνεις.
Και η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι ότι εκείνοι που σήμερα αυτοανακηρύσσονται σωτήρες της Δύσης ίσως αποτελούν την πιο χαρακτηριστική πολιτική έκφραση της παρακμής της.
